પશ્ચિમ એશિયામાં વધી રહેલા તણાવ વચ્ચે ઈરાને હવે એક નવો 'વ્યૂહાત્મક દાવ' ખેલ્યો છે. ઈરાની સરકાર વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગો પૈકીના એક એવા હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Strait of Hormuz) માંથી પસાર થતા જહાજો અને તેલ ટેન્કરો પર 'ટ્રાન્ઝિટ ફી' અથવા કર લાદવાની તૈયારી કરી રહી છે. આ પગલાને પશ્ચિમી દેશો પર દબાણ લાવવાની અને પોતાની આર્થિક સ્થિતિ સુધારવાની એક મોટી વ્યૂહરચના તરીકે જોવામાં આવી રહી છે.
શું છે ઈરાનનું નવું બિલ?
ઈરાની સંસદ હાલમાં એક એવા કાયદાકીય પ્રસ્તાવ પર કામ કરી રહી છે, જે આ જળમાર્ગ પર તેહરાનના સાર્વભૌમત્વને મજબૂત કરશે. ઈરાની સાંસદ મોહમ્મદ રેઝાના જણાવ્યા મુજબ, જે રીતે વિશ્વના અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગો પર ફી વસૂલવામાં આવે છે, તેવી જ રીતે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં પણ શિપિંગ કંપનીઓએ ટેક્સ ચૂકવવો જોઈએ. ઈરાનનો તર્ક છે કે તે આ પ્રદેશમાં સુરક્ષા અને દેખરેખ પૂરી પાડે છે, તેથી તેના બદલામાં આર્થિક વળતર મેળવવું તેનો કુદરતી અધિકાર છે.
ભૂ-રાજકીય અને આર્થિક અસરો
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ એ વૈશ્વિક તેલ વેપારની જીવાદોરી છે. વિશ્વના કુલ તેલ પુરવઠાનો આશરે 20% થી 30% ભાગ આ સાંકડા જળમાર્ગમાંથી પસાર થાય છે. જો ઈરાન અહીં ટેક્સ લાદવામાં સફળ રહે, તો:
વધારાના ટેક્સને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ આસમાને પહોંચી શકે છે.
માલવાહક જહાજો માટે પરિવહન ખર્ચ વધશે, જેની સીધી અસર ગ્રાહકો પર પડશે.
હાલમાં આ રૂટને 'આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ' ગણવામાં આવે છે. ઈરાનનો આ નિર્ણય આંતરરાષ્ટ્રીય દરિયાઈ કાયદાઓ (UNCLOS) સાથે સીધો ટકરાવ પેદા કરશે.
વૈશ્વિક પ્રતિસાદ અને ભવિષ્ય
અમેરિકા, યુરોપીયન દેશો અને ખાડીના દેશો આ પગલાનો સખત વિરોધ કરી રહ્યા છે. નિષ્ણાતો માને છે કે આ કાયદો અમલમાં આવશે તો સમુદ્રમાં નેવિગેશનની સ્વતંત્રતા જોખમાશે અને પ્રાદેશિક અસ્થિરતામાં વધારો થશે. આ બિલ હજુ પ્રારંભિક તબક્કામાં છે, પરંતુ જો તે પસાર થશે તો તે આંતરરાષ્ટ્રીય રાજદ્વારી સંબંધોમાં મોટું તોફાન લાવી શકે છે.