વિશ્વમાં પરમાણુ શસ્ત્રોની સ્પર્ધા ફરી એક વખત ભયજનક દિશામાં આગળ વધી રહી છે. 5 ફેબ્રુઆરી, 2026ના રોજ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને રશિયા વચ્ચે અમલમાં રહેલી છેલ્લી પરમાણુ શસ્ત્ર નિયંત્રણ સંધિ ‘ન્યૂ START’ની મુદત પૂરી થઈ ગઈ. આ સંધિ દાયકાઓથી બંને દેશોના પરમાણુ શસ્ત્રોને કાનૂની મર્યાદામાં રાખતી આવી હતી. હવે આ મર્યાદાઓ હટતાં જ દુનિયાભરમાં અસ્થિરતા અને પરમાણુ યુદ્ધનો ભય વધી ગયો છે.
ન્યૂ START સંધિ શું હતી?
ન્યૂ START સંધિ પર 2010માં અમેરિકા અને રશિયા વચ્ચે હસ્તાક્ષર થયા હતા અને તે 5 ફેબ્રુઆરી, 2011થી અમલમાં આવ્યા હતા. આ સંધિનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય બંને દેશોના પરમાણુ શસ્ત્રાગારને મર્યાદિત રાખવાનો અને શીત યુદ્ધ પછી વધેલા અવિશ્વાસને ઘટાડવાનો હતો. છેલ્લા લગભગ 15 વર્ષથી આ કરારે વૈશ્વિક પરમાણુ સંતુલન જાળવવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી.
સંધિ હેઠળ શું મર્યાદાઓ હતી?
ન્યૂ START સંધિ મુજબ, બંને દેશોને મહત્તમ 700 તૈનાત ઇન્ટરકોન્ટિનેન્ટલ બેલિસ્ટિક મિસાઇલ, સબમરીન-લોન્ચ મિસાઇલ અને પરમાણુ-સક્ષમ બોમ્બર રાખવાની મંજૂરી હતી. કુલ મળીને 800 મિસાઇલ લોન્ચર અને વધુમાં વધુ 1,550 તૈનાત પરમાણુ શસ્ત્રોની મર્યાદા નક્કી કરવામાં આવ્યા હતા. સૌથી મહત્વની બાબત એ હતી કે બંને દેશો એકબીજાના પરમાણુ શસ્ત્રોનું નિરીક્ષણ કરી શકે, જેથી પારદર્શિતા અને વિશ્વાસ જળવાઈ રહે.
સંધિ સમાપ્ત થયા પછી શું બદલાયું?
સંધિ સમાપ્ત થતાં હવે અમેરિકા અને રશિયા પર કોઈ કાનૂની બાંધછોડ બાકી રહી નથી. તેઓ હવે પોતાના પરમાણુ કાર્યક્રમોને મનમાની રીતે વિસ્તારી શકે છે. નિરીક્ષણ, શસ્ત્રોની સંખ્યા અને પારદર્શિતા જેવી કોઈ ફરજિયાત શરતો હવે લાગુ પડતી નથી. નિષ્ણાતો માને છે કે આ પરિસ્થિતિ નવી પરમાણુ શસ્ત્ર સ્પર્ધાની શરૂઆત બની શકે છે.
દુનિયા કેમ ચિંતિત છે?
યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને રશિયા મળીને વિશ્વના 80 ટકાથી વધુ પરમાણુ શસ્ત્રો ધરાવે છે. યુક્રેન યુદ્ધ દરમિયાન રશિયા દ્વારા વ્યૂહાત્મક પરમાણુ શસ્ત્રો અંગે આપવામાં આવેલા સંકેતોએ પહેલેથી જ વૈશ્વિક ચિંતાઓ વધારી દીધી હતી. આવા સંવેદનશીલ માહોલમાં નાની ભૂલ, ગેરસમજ અથવા તણાવ પણ વિનાશક પરમાણુ સંઘર્ષમાં ફેરવાઈ શકે છે.
ચીનનું પરિબળ
અમેરિકા હવે દલીલ કરે છે કે ભવિષ્યની કોઈપણ પરમાણુ શસ્ત્ર નિયંત્રણ સંધિમાં ચીનને સામેલ કરવું જરૂરી છે. ચીન ઝડપથી પોતાનો પરમાણુ કાર્યક્રમ વિસ્તારી રહ્યું છે. જો કે તેની પરમાણુ શક્તિ અમેરિકા અને રશિયા કરતા ઓછી છે, પરંતુ તેનો વધતો વૈશ્વિક પ્રભાવ વાટાઘાટોને વધુ જટિલ બનાવે છે.
આગળ શું થઈ શકે?
સંયુક્ત રાષ્ટ્રના મહાસચિવ એન્ટોનિયો ગુટેરેસે આ પરિસ્થિતિને આંતરરાષ્ટ્રીય શાંતિ માટે સૌથી ગંભીર ક્ષણ ગણાવી છે. પોપ લીઓ XIV અને સંયુક્ત રાષ્ટ્રે બંને દેશોને નવી સંધિ માટે તરત વાટાઘાટો શરૂ કરવાની અપીલ કરી છે. જો આવું ન થાય તો પરમાણુ અપ્રસાર સંધિ જેવી વૈશ્વિક વ્યવસ્થાઓ પણ નબળી પડી શકે છે અને વિશ્વ ફરી એકવાર ખતરનાક પરમાણુ સ્પર્ધામાં ફસાઈ શકે છે.
આ પણ વાંચો : Supreme Court DA verdict : સુપ્રીમ કોર્ટનો મોટો ફટકો, મમતા સરકારને કર્મચારીઓનું 25% DA ચૂકવવાનો આદેશ
