જગત જમાદાર એવા અમેરિકામાં રાષ્ટ્રપતિ ચૂંટણી હવે પોતાના છેલ્લા તબક્કામાં છે. ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને કમલા હેરિસમાં કોણ જીતશે કોઈ કહી શકે તેવી સ્થિતિમાં નથી. અનુમાન, સરવે પર ભરોસો કરવો નક્કી નથી કરી શકાતો કે કોણ હશે અમેરિકાના નવા રાષ્ટ્રપતિ... પરંતુ એક વાત નક્કી છે કે દુનિયાના સૌથી જૂના લોકતંત્રનો ખર્ચ ખૂબ વધુ હોય છે.
મળતી માહિતી અનુસાર, બ્રિટનમાં એક ઉમેદવાર વધુમાં વધુ 53 લાખ રૂપિયા ખર્ચ કરી શકે છે. ચૂંટણી પ્રચાર માટે તેઓને પાંચ મહિનાનો સમય મળે ત્યારે જ તેઓ આ ખર્ચ કરી શકે છે. મતલબ કે જો દેશમાં ચૂંટણી સમયસર થાય તો તે સંસદ ભંગ થવાના 5 મહિનામાં આટલો ખર્ચ કરી શકે છે. તે જ સમયે, જો ચૂંટણી વહેલી જાહેર થાય અને ચૂંટણી પ્રચાર માટે ઓછો સમય મળે તો તે 22 લાખ રૂપિયાથી વધુ ખર્ચ નહીં કરી શકે.
જો કે, ભારતીય ચૂંટણીઓ પણ સમયની સાથે મોંઘી બની છે. પરંતુ અમેરિકા અને ભારતના ચૂંટણી ખર્ચમાં થોડો મૂળભૂત તફાવત છે. તે શું છે તેના પર આવતા પહેલા, ચાલો આપણે પહેલા સમજીએ કે આ વર્ષે યુએસ પ્રમુખપદની ચૂંટણીઓ અને એક સાથે કોંગ્રેસની ચૂંટણીઓ પર ઓછામાં ઓછા 16 બિલિયન ડોલર ખર્ચ થવાની ધારણા છે. ભારતીય રૂપિયામાં આ ચૂંટણી પર અંદાજે 1 લાખ 36 હજાર કરોડ રૂપિયાનો ખર્ચ થાય છે.
સેન્ટર ફોર મીડિયા સ્ટડીઝના અભ્યાસ મુજબ ભારતમાં તાજેતરમાં યોજાયેલી લોકસભાની ચૂંટણીમાં તમામ રાજકીય પક્ષોએ મળીને લગભગ 1 લાખ કરોડ રૂપિયાનો ખર્ચ કર્યો હતો. ભારતના ચૂંટણી ઈતિહાસમાં આ અત્યાર સુધીની સૌથી મોંઘી ચૂંટણી હોવાની અપેક્ષા છે. પ્રશ્ન એ છે કે અમેરિકા અને બ્રિટનમાં ચૂંટણી ખર્ચમાં ભારતની સરખામણીમાં કઈ રીતે તફાવત છે?
ભારતીય ચૂંટણીઓમાં ખર્ચનો અવકાશ શું છે?
નાના રાજ્યના ઉમેદવાર લોકસભા ચૂંટણીમાં 75 લાખ રૂપિયા સુધીની મર્યાદા સુધીનો ખર્ચ કરી શકે છે. તે જ સમયે, મોટા રાજ્યોમાં તેના ખર્ચનો વિસ્તાર 95 લાખ રૂપિયા સુધી શક્ય છે. તે જ સમયે, જો આપણે વિધાનસભા ચૂંટણીની વાત કરીએ, તો મોટા રાજ્યોના ઉમેદવારો માટે આ મર્યાદા 40 લાખ રૂપિયા નક્કી કરવામાં આવી છે જ્યારે નાના રાજ્યો માટે, આ મર્યાદા 28 લાખ રૂપિયા નક્કી કરવામાં આવી છે. ધ્યાનમાં રાખો, ચૂંટણી પંચે ઉમેદવારો માટે આ મર્યાદા નક્કી કરી છે, રાજકીય પક્ષોના ખર્ચની કોઈ મર્યાદા નથી.
યુકેની ચૂંટણીમાં ખર્ચની સ્થિતિ શું છે?
જો આપણે બ્રિટનની વાત કરીએ તો અહીં એક રાજકીય પાર્ટી એક સીટ પર વધુમાં વધુ 60 લાખ રૂપિયા ખર્ચ કરી શકે છે. આ એક બેઠકની વાત છે. આ રાજકીય પક્ષ સમગ્ર ચૂંટણીમાં (દેશની કુલ બેઠકો પર) વધુમાં વધુ 35 મિલિયન પાઉન્ડ ખર્ચ કરી શકે છે. ભારતીય રૂપિયામાં તે લગભગ 380 કરોડ રૂપિયા થાય છે. ભારતની જેમ બ્રિટનમાં પણ ઉમેદવાર તેના ચૂંટણી પ્રચારમાં કેટલો ખર્ચ કરી શકે છે તે સ્પષ્ટ છે.
અમેરિકામાં તેની કિંમત કેટલી થઈ શકે છે?
અમેરિકન ચૂંટણીમાં ભાગ લેનારા ઉમેદવારોને લોકો અને કોર્પોરેટ સંસ્થાઓ જંગી રકમ આપે છે. જોકે દાનની આ રકમ નક્કી છે, પરંતુ યુએસ સુપ્રીમ કોર્ટે ઘણા નિર્ણયોમાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે પક્ષકારોના ખર્ચ પર કોઈ મર્યાદા નથી. તેથી વર્ષ-2024ની રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીમાં, એવો અંદાજ લગાવવામાં આવી રહ્યો છે કે ડેમોક્રેટ અને રિપબ્લિકન પક્ષો અંદાજે 5.5 બિલિયન ડોલર ખર્ચ કરશે.
આ દરમ્યાન જો આપણે અમેરિકન રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીઓ સાથે સંસદીય ચૂંટણીઓ (જેને અમેરિકામાં કોંગ્રેસની ચૂંટણીઓ કહેવામાં આવે છે)નો ખર્ચ સામેલ કરીએ તો આ રકમ 16 અબજ ડોલરને પાર કરી શકે છે. અમે ઉપર જણાવ્યું તેમ, ભારતીય રૂપિયામાં તે લગભગ 1 લાખ 36 હજાર કરોડ રૂપિયા સુધી પહોંચે છે. સંસ્થાકીય દાતાઓના કારણે અમેરિકન ચૂંટણીમાં ખર્ચ આ સ્તરે પહોંચ્યો છે.
