સનાતન ધર્મના લોકો માટે પિતૃપક્ષના દરેક દિવસનું વિશેષ મહત્વ છે. આ સમય દરમિયાન, પિતૃઓનાં આત્માની શાંતિ માટે અર્પણ કરવામાં આવે છે. ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર પિતૃપક્ષ દરમિયાન તર્પણ અને શ્રાદ્ધ કરવાથી પિતૃઓ પ્રસન્ન થાય છે અને પરિવારના દરેક સભ્યને તેમના આશીર્વાદ આપે છે. હિન્દુ કેલેન્ડર મુજબ, આ વર્ષે પિતૃ પક્ષ 17 સપ્ટેમ્બરથી શરૂ થઈ રહ્યો છે, જે આવતા મહિને 2જી ઓક્ટોબર 2024ના રોજ સમાપ્ત થશે. પ્રાચીન કાળથી પિતૃપક્ષ દરમિયાન પિતૃઓને તર્પણ અર્પણ કરવાની પરંપરા ચાલી આવે છે, જેનો ઉલ્લેખ અનેક ગ્રંથોમાં પણ જોવા મળે છે.
સામાન્ય રીતે તમે લોકોને એવું કહેતા સાંભળ્યા હશે કે શ્રાદ્ધ કરવાનો અધિકાર ફક્ત પુરુષોને જ છે, પરંતુ એવું નથી. કેટલીક ખાસ પરિસ્થિતિઓમાં મહિલાઓ પણ શ્રાદ્ધ કરી શકે છે. આજે અમે તમને જણાવવા જઈ રહ્યા છીએ કે કયા યુગમાં સૌથી પહેલા કયા દેવીએ શ્રાદ્ધ કર્યું, ત્યારથી આ પરંપરા ચાલી આવી છે.
સૌપ્રથમ શ્રાદ્ધ કોણે કર્યું?
વાલ્મીકિ રામાયણ અનુસાર રામજીને ત્રેતાયુગમાં 14 વર્ષ માટે વનવાસમાં મોકલવામાં આવ્યા હતા. જ્યાં ભાઈ લક્ષ્મણ અને પત્ની સીતા પણ તેમની સાથે ગયા હતા. પુત્રોથી વિખૂટા પડવાને કારણે રાજા દશરથની તબિયત દિવસેને દિવસે બગડતી જતી હતી, ત્યારબાદ એક દિવસ તેમનું અવસાન થયું. આવી સ્થિતિમાં ભગવાન રામ, માતા સીતા અને લક્ષ્મણજીએ તેમના વનવાસ દરમિયાન પિતૃપક્ષની પૂજા કરવાનું નક્કી કર્યું.
શ્રાદ્ધ પૂજા માટે કેટલીક વિશેષ સામગ્રીની જરૂર હતી, જેને એકત્રિત કરવા માટે ભગવાન રામ અને લક્ષ્મણજી જંગલમાંથી દૂર ગયા હતા. લાંબા સમય સુધી રાહ જોયા પછી પણ જ્યારે દેવતા ન આવ્યા ત્યારે પંડિતજીએ માતા સીતાને કહ્યું, 'શ્રદ્ધા પૂજાનો સમય નજીક આવી રહ્યો છે. જો પૂજા યોગ્ય સમયે કરવામાં ન આવે તો દુર્ઘટના આવી શકે છે. આગળ, પંડિતજીએ દેવીને કહ્યું કે, 'દીકરાની ગેરહાજરીમાં પુત્રવધૂ પણ પિતાનું પિંડદાન કરી શકે છે, જેના માટે શાસ્ત્રોમાં દેવી સીતાનો અધિકાર છે.' ફાલ્ગુ નદી, કેતકીનું ફૂલ, ગાય અને વડના ઝાડને સાક્ષી તરીકે લઈ, તેણે રેતીમાંથી એક શરીર બનાવ્યું અને રાજા દશરથને અર્પણ કર્યું.
મહિલાઓ શ્રાદ્ધ ક્યારે કરી શકે?
જો પરિવારમાં કોઈને પુત્ર ન હોય તો આવી સ્થિતિમાં સ્ત્રી શ્રાદ્ધ કરી શકે છે. પરંતુ અપરિણીત છોકરીઓએ શ્રાદ્ધ પૂજા ન કરવી જોઈએ. પત્ની તેના પતિની આત્માની શાંતિ માટે શ્રાદ્ધ કરી શકે છે. આ સિવાય વિધવા મહિલા પણ પોતાના પૂર્વજોની આત્માની શાંતિ માટે શ્રાદ્ધ કરી શકે છે. ઘરની સૌથી મોટી સ્ત્રીએ જ શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.
