સ્પેશિયલ ઇન્વેસ્ટિગેશન ટીમ (SIT) દ્વારા તપાસ બાદ સુપ્રીમ કોર્ટે ગુજરાતના જામનગર સ્થિત વનતારા પ્રાણીસંગ્રહ બચાવ અને પુનર્વસન કેન્દ્રને ક્લીનચીટ આપી છે. SIT રિપોર્ટનું અવલોકન કર્યા પછી, સુપ્રીમ કોર્ટની બેન્ચે કહ્યું, "વનતારા કાયદાઓનું સંપૂર્ણ પાલન કરી રહ્યું છે; તેને બદનામ ન કરો." જસ્ટિસ પંકજ મિથલ અને પીબી વરાલેની બેન્ચે શુક્રવારે રજૂ કરાયેલા રિપોર્ટને રેકોર્ડ પર લીધો અને સોમવારે તેનો અભ્યાસ કર્યો હતો
અધિકારીઓએ વનતારા ખાતે પાલન અને નિયમનકારી પગલાં પર સંતોષ વ્યક્ત કર્યો
કોર્ટે કહ્યું કે તે રિપોર્ટના વિગતવાર વિશ્લેષણ પછી દિવસના અંતમાં વિગતવાર આદેશ પસાર કરશે. બેન્ચે નોંધ્યું કે અધિકારીઓએ વનતારા ખાતે પાલન અને નિયમનકારી પગલાં પર સંતોષ વ્યક્ત કર્યો છે. 25 ઓગસ્ટના રોજ, સુપ્રીમ કોર્ટે વનતારા સામે કથિત ગેરરીતિઓની તપાસ કરવા માટે સુપ્રીમ કોર્ટના ભૂતપૂર્વ ન્યાયાધીશના નેતૃત્વમાં ચાર સભ્યોની SIT ની રચના કરી હતી. બે જાહેર હિતની અરજીઓ (PIL) ના આધારે તપાસ શરૂ કરવામાં આવી હતી જેમાં આરોપ મૂકવામાં આવ્યો હતો કે વનતારાએ ભારત અને વિદેશથી કાયદાઓનું ઉલ્લંઘન કર્યું છે, ખાસ કરીને હાથીઓની ખરીદીમાં.
અરજીને 'સંપૂર્ણપણે અસ્પષ્ટ' ગણાવી
અરજીઓમાં મીડિયા, સોશિયલ મીડિયા અને વિવિધ બિન-સરકારી સંસ્થાઓ (એનજીઓ) અને વન્યજીવન સંગઠનોની ફરિયાદોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો. 14 ઓગસ્ટના રોજ સુનાવણી દરમિયાન, સુપ્રીમ કોર્ટે અરજદાર સીઆર જયા સુકિનની અરજીને 'સંપૂર્ણપણે અસ્પષ્ટ' ગણાવી હતી. સુકિને વનતારામાં બંધક હાથીઓને તેમના મૂળ માલિકોને પરત કરવા માટે એક દેખરેખ સમિતિની રચના કરવાની માંગ કરી હતી. તેમણે દાવો કર્યો હતો કે મંદિરોના હાથીઓને એક પછી એક લઈ જવામાં આવી રહ્યા છે. આના પર, કોર્ટે જવાબ આપ્યો, "જો હાથીઓને કાયદા અનુસાર અને બધી જોગવાઈઓનું પાલન કરીને હસ્તગત કરવામાં આવ્યા હોય, તો કોઈ મુદ્દો નથી. આવા સામાન્ય નિવેદનો ધ્યાનમાં લઈ શકાય નહીં."
ગ્રીન બેલ્ટમાં 3,000 એકરમાં ફેલાયેલું
વનતારા એ રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ લિમિટેડ (RIL) અને રિલાયન્સ ફાઉન્ડેશનના બોર્ડના ડિરેક્ટર અનંત અંબાણીની પહેલ છે. તે ગુજરાતના જામનગરમાં રિલાયન્સ રિફાઇનરી કોમ્પ્લેક્સના ગ્રીન બેલ્ટમાં 3,000 એકરમાં ફેલાયેલું છે. આ કેન્દ્ર ખાસ કરીને વન્યજીવન, ખાસ કરીને હાથીઓના બચાવ અને પુનર્વસન માટે બનાવવામાં આવ્યું છે. તેમાં અત્યાધુનિક આશ્રયસ્થાનો, વૈજ્ઞાનિક રીતે ડિઝાઇન કરાયેલ હાઇડ્રોથેરાપી પૂલ, જળાશયો અને હાથીઓમાં સંધિવાની સારવાર માટે એક મોટી હાથી જેકુઝીનો સમાવેશ થાય છે. વનતારાનો ઉદ્દેશ્ય પ્રાણીઓને સલામત અને સ્વસ્થ વાતાવરણ પૂરું પાડવાનો છે, જ્યાં તેમની સંભાળ અને પુનર્વસન પર ખાસ ધ્યાન આપવામાં આવે છે.
વૈશ્વિક સ્તરે વન્યજીવન સંરક્ષણ માટે એક મોડેલ
SIT રિપોર્ટમાં વનતારાનું કાર્ય પારદર્શક અને કાયદાનું પાલન કરતું હોવાનું જાણવા મળ્યું છે. આ કેન્દ્ર માત્ર ભારતમાં જ નહીં પરંતુ વૈશ્વિક સ્તરે વન્યજીવન સંરક્ષણ માટે એક મોડેલ તરીકે ઉભરી રહ્યું છે. નિષ્ણાતો માને છે કે ભારતમાં વન્યજીવન પુનર્વસનના ક્ષેત્રમાં આ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે, જે જૈવવિવિધતા સંરક્ષણ અને જવાબદાર વ્યવસ્થાપનને પ્રોત્સાહન આપે છે. કોર્ટના આ નિર્ણયથી વનતારા સામે ઉભા થયેલા પ્રશ્નોનો અંત આવ્યો છે. તે ફક્ત કેન્દ્રના સંચાલનને મજબૂત બનાવશે નહીં, પરંતુ ભવિષ્યમાં આવી સુવિધાઓ પર બિનજરૂરી રીતે પ્રશ્ન ઉઠાવવામાં ન આવે તેની ખાતરી પણ કરશે.
કાયદાકીય પાલન સાથે કાર્યરત સંસ્થાઓને બિનજરૂરી વિવાદોથી સુરક્ષિત રાખવી જોઈએ
સુપ્રીમ કોર્ટનું આ વલણ સ્પષ્ટ કરે છે કે કાયદાકીય પાલન સાથે કાર્યરત સંસ્થાઓને બિનજરૂરી વિવાદોથી સુરક્ષિત રાખવી જોઈએ. આ કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટનો અંતિમ આદેશ આગામી સમયમાં આ મુદ્દા પર વધુ સ્પષ્ટતા લાવશે. આ નિર્ણય વન્યજીવન સંરક્ષણ તેમજ ખાનગી ક્ષેત્રની પહેલ માટે એક ઉદાહરણ સ્થાપિત કરશે જે પર્યાવરણ અને જૈવવિવિધતાના સંરક્ષણમાં ફાળો આપી રહ્યા છે. વનતારાનું આ મોડેલ ભવિષ્યમાં અન્ય રાજ્યો અને સંગઠનો માટે પ્રેરણા બની શકે છે, જેઓ વન્યજીવનના કલ્યાણ માટે કામ કરવા માંગે છે.
મહાદેવી નામના હાથીને વનતારામાં ટ્રાન્સફર કરવાના વિવાદને પગલે આ પીઆઈએલ દાખલ
જુલાઈ મહિનામાં કોલ્હાપુરના એક મંદિરમાંથી મહાદેવી નામના હાથીને વનતારામાં ટ્રાન્સફર કરવાના વિવાદને પગલે આ પીઆઈએલ દાખલ કરવામાં આવી હતી. આ ઘટનાક્રમ સાથે સંકળાયેલા એક સૂત્રએ પુષ્ટિ આપી હતી કે સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા નિયુક્ત ફેક્ટ-ફાઇન્ડિંગ પેનલે ગુરુવારે રિલાયન્સ ફાઉન્ડેશનના વન્યજીવન બચાવ અને પુનર્વસન કેન્દ્ર, વંતારામાં ત્રણ દિવસની તપાસ શરૂ કરવા માટે સ્થળની મુલાકાત લીધી હતી.
રિપોર્ટ સબમિટ કરવાનો નિર્દેશ
સુપ્રીમ કોર્ટે SIT ને અનેક મુદ્દાઓની તપાસ કરવા અને રિપોર્ટ સબમિટ કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો. જેમાં ભારત અને વિદેશમાંથી પ્રાણીઓ, ખાસ કરીને હાથીઓનું સંપાદન, વન્યજીવન (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, 1972 અને પ્રાણી સંગ્રહાલયના નિયમોનો સમાવેશ થાય છે. કોર્ટે SIT ને 12 સપ્ટેમ્બર સુધીમાં તેનો રિપોર્ટ સબમિટ કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો.
