ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે સતત તણાવ વધી રહ્યો છે. પાકિસ્તાન ભારતના રહેઠાણ વિસ્તારો પર સતત ડ્રોન હુમલા કરી રહ્યું છે, જેના માટે તેને યોગ્ય જવાબ આપવામાં આવી રહ્યો છે.
રાવલપિંડી પાકિસ્તાની સેનાનું મુખ્ય મથક છે. પ્રોક્સી યુદ્ધો પણ અહીંથી લડવામાં આવે છે. ઐતિહાસિક શહેર રાવલપિંડીના સ્થાપકોએ ક્યારેય કલ્પના પણ નહીં કરી હોય કે પાકિસ્તાની સેના દ્વારા તેમની જમીનનો આ રીતે દુરુપયોગ કરવામાં આવશે.
ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે ચાલી રહેલા તણાવ વચ્ચે, એ જાણવું મહત્વનું છે કે પાકિસ્તાને રાવલપિંડીને પોતાનું સૈન્ય મુખ્યાલય કેમ બનાવ્યું? જ્યારે તેમાં કરાચી, લાહોર જેવા ઐતિહાસિક મહત્વના મોટા શહેરો હતા જે તમામ પ્રકારની સુવિધાઓથી સજ્જ હતા. આના ઘણા મહત્વપૂર્ણ કારણો હતા.
1-રાવલપિંડી બ્રિટિશ સેનાનું ઉત્તરીય કમાન્ડ સેન્ટર હતું
જ્યારે વિશ્વના નકશામાં પાકિસ્તાન નામનો નવો દેશ ઉમેરવામાં આવ્યો, ત્યારે રાવલપિંડી બ્રિટિશ આર્મીના ઉત્તરી કમાન્ડનું મુખ્ય મથક હતું. સૈન્ય સંબંધિત ઘણા સંસાધનો અહીં હાજર હતા. નવો દેશ હોવાથી, પાકિસ્તાનને બીજા ઘણા પડકારોનો સામનો કરવો પડ્યો. પાકિસ્તાની સેનાએ રાવલપિંડીમાં પોતાને મજબૂત બનાવ્યા.
1947માં ભારતથી અલગ થયેલા પાકિસ્તાનના સેના પ્રમુખ બ્રિટિશ જનરલ સર ડગ્લાસ ગ્રેસી હતા.. બ્રિટિશ આર્મીના ઉત્તરી કમાન્ડનું મુખ્ય મથક હોવાથી, અહીં પૂરતી સુવિધાઓ અને સંસાધનો ઉપલબ્ધ હતા. જનરલ ડગ્લાસે રાવલપિંડીને સેનાના મુખ્ય મથક તરીકે પસંદ કર્યું.
જેમ જેમ સમય પસાર થતો ગયો તેમ તેમ દેશની અંદર પાકિસ્તાની સેનાનો પ્રભાવ વધતો ગયો. સેનાએ ક્યારેય પોતાના નિર્ણયોમાં સરકારને વધારે મહત્વ આપ્યું નહીં. તેમનું ધ્યાન લોકશાહીને નબળી બનાવવા પર રહ્યું હતું.
પાકિસ્તાને 1960માં ઇસ્લામાબાદને દેશની કાયમી રાજધાની તરીકે સ્થાપિત કર્યું, ત્યારે પણ સેનાએ તેનું મુખ્ય મથક ખસેડ્યું નહીં. સામાન્ય રીતે કોઈપણ દેશમાં સેના અને સરકારનું મુખ્ય મથક એક જ જગ્યાએ હોય છે.. પાકિસ્તાની સેનાપતિઓએ સર ડગ્લાસ દ્વારા નાખેલા પાયાને દૂર કરવાનું વિચાર્યું પણ નહીં, પરંતુ રાવલપિંડીને મજબૂત બનાવવાનું ચાલુ રાખ્યું. પાકિસ્તાનની સ્થાપનાથી લઈને 1960 સુધી, રાવલપિંડીમાં લશ્કરી સંસાધનોમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો હતો.
2- બ્રિટિશ કાળમાં પણ રાવલપિંડી સેના માટે મહત્વપૂર્ણ હતું.
જ્યારે અંગ્રેજો શાસન કરતા હતા ત્યારે પણ રાવલપિંડી બ્રિટિશ સેના માટે એક મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર હતું. પાકિસ્તાનની રચના સમયે, લાહોર, કરાચી અને રાવલપિંડી એ ત્રણ શહેરો હતા જ્યાં પાકિસ્તાન તેની રાજધાની બનાવી શક્યું હોત.
લાહોર અને કરાચી પ્રમાણમાં વધુ વિકસિત અને ઐતિહાસિક શહેરો હતા, તેથી પાકિસ્તાને કરાચીને તાત્કાલિક રાજધાની તરીકે પસંદ કર્યું. પરંતુ જનરલ ડગ્લાસે લશ્કરી મુખ્યાલય કરાચી ખસેડવાનું યોગ્ય માન્યું નહીં, ન તો પાકિસ્તાનના નીતિ નિર્માતાઓએ રાવલપિંડીને સત્તાના કેન્દ્ર તરીકે પસંદ કરવાની તસ્દી લીધી. સર ડગ્લાસે પણ લશ્કરી મુખ્યાલય કરાચી ખસેડ્યું ન હતું કારણ કે તે દરિયાકાંઠાનું, ગીચ શહેર હતું.
સેનાને તે વ્યૂહાત્મક રીતે યોગ્ય લાગ્યું નહીં પણ તેમનું માનવું હતું કે રાવલપિંડી પહેલાથી જ સેના માટે એક સક્રિય શહેર હતું. બીજી તરફ, કરાચીથી ઇસ્લામાબાદ ખસેડવાના નિર્ણય સમયે, સેનાએ રાવલપિંડીમાં પોતાને એટલું મજબૂત બનાવ્યું હતું કે સેનાના મુખ્ય મથકને ઇસ્લામાબાદ ખસેડવા માટે મોટા બજેટની જરૂર હતી, જે પાકિસ્તાન પાસે નહોતી.
જો સરકાર અને સેનાપતિઓએ લશ્કરી મુખ્યાલયને ઇસ્લામાબાદ ખસેડવાનો નિર્ણય લીધો હોત, તો પણ રાવલપિંડીમાં પહેલાથી જ ઉપલબ્ધ માળખાકીય સુવિધાઓનો આજે જે રીતે ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે તે રીતે ઉપયોગ ન થયો હોત.
૩- આ કારણોથી રાવલપિંડી મહત્વપૂર્ણ રહ્યું
રાવલપિંડી પાકિસ્તાનના ઉત્તર ભાગમાં આવેલું છે. તે રાજધાની ઇસ્લામાબાદથી બહુ દૂર નથી. આવી સ્થિતિમાં સેના અને સરકાર વચ્ચે સંકલન સરળ માનવામાં આવતું હતું. એવું કહી શકાય કે ભૌગોલિક રીતે આ સ્થળ સૈન્ય કામગીરી અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા માટે ખૂબ જ યોગ્ય હતું. બ્રિટિશ આર્મી વારસાએ પાકિસ્તાન આર્મીને તેનું મુખ્ય મથક બનાવવામાં મદદ કરી હતી.
રાવલપિંડી દેશના અન્ય ભાગો સાથે રોડ, રેલ અને હવાઈ માર્ગે જોડાયેલ છે, જે કોઈપણ દેશની સેના માટે મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. લશ્કરની મોટાભાગની પ્રવૃત્તિઓ શાંતિપૂર્ણ રીતે થતી હોવાથી, લાહોર-કરાચી જેવા ભીડવાળા શહેરમાં લશ્કરી પ્રવૃત્તિઓ હાથ ધરવી એ પોતે જ પડકારજનક છે. વસ્તીને કારણે, રાવલપિંડીને સૈન્ય માટે યોગ્ય માનવામાં આવતું હતું.
4- પાકિસ્તાન ફક્ત 78 વર્ષ જૂનું છે, રાવલપિંડીનો લશ્કરી ઇતિહાસ હજારો વર્ષ જૂનો છે.
પાકિસ્તાન અસ્તિત્વમાં ન હતું ત્યારે પણ રાવલપિંડી સેના માટે મહત્વપૂર્ણ હતું. ત્યારે પણ ત્યાં બ્રિટિશ સૈન્ય ઠેકાણાઓ હત. 1850થી બ્રિટિશ સેનાએ તેને પોતાના ઠેકાણા તરીકે વિકસાવવાનું શરૂ કર્યું, જે પાકિસ્તાનની રચના સુધી ચાલુ રહ્યું કારણ કે ધીમે ધીમે સુવિધાઓ વધતી ગઈ અને સેનાએ તેનો સંખ્યા પણ વધારી. પાકિસ્તાનની રચના સમયે, આ સ્થળ બ્રિટિશ આર્મીના ઉત્તરી કમાન્ડનું મુખ્ય મથક હતું.
5- આ રીતે એક આર્મી પોસ્ટ લશ્કરી મુખ્યાલય બની ગયું
રાવલપિંડીના ઐતિહાસિક પાસાં પર નજર કરીએ તો ખબર પડે છે કે રાજસ્થાનના રાજા બપ્પા રાવલે 8મી સદીમાં અહીં પહેલી લશ્કરી ચોકી બનાવી હતી.712 એડીમાં બાપ્પા રાવલે મુહમ્મદ બિન કાસિમને યુદ્ધમાં હરાવ્યો અને તેને આ વિસ્તારમાંથી ભાગી જવા મજબૂર કર્યો. યુદ્ધ જીત્યા પછી, તેમણે ઘણી લશ્કરી ચોકીઓ સ્થાપી, રાવલપિંડી પણ તેમાં સામેલ હતી. આ રીતે, મુઘલો હોય કે અંગ્રેજો હોય કે પાકિસ્તાની શાસકો, બધાએ રાવલપિંડીને લશ્કરી કેન્દ્ર તરીકે મજબૂત બનાવ્યું.
ઇતિહાસ કહે છે કે રાવલપિંડી શહેરનું નામ પણ રાજા બાપ્પા રાવલના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. બાપ્પા રાવલ એટલા બહાદુર હતા કે તે સમયે યુદ્ધો જીતીને તેમણે અફઘાનિસ્તાન, ઈરાન, ઇરાક સુધીનો પ્રદેશ વિસ્તાર્યો. બાપ્પા રાવલની રાજધાની આજનું ચિત્તોડગઢ હતું.
આ રીતે આપણને જાણવા મળે છે કે રાવલપિંડીને પાકિસ્તાની સેનાનું મુખ્ય મથક બનાવવા પાછળ ફક્ત એક નહીં પણ ઘણા કારણો છે. સૌથી મહત્વપૂર્ણ કારણોમાંનું એક તેનો લશ્કરી ઇતિહાસ છે.
