- કોઈ પણ નિમણૂક કાયમી છે એમ માની લેવું નહીં
- IAS અધિકારીઓને ભ્રષ્ટાચાર કે ગેરવર્તણૂકના કારણે બરતરફ કરી શકાય
- કાયમી અને પ્રોબેશનરી અધિકારીઓને બરતરફ કરવાના જુદા જુદા નિયમો છે
યુનિયન પબ્લિક સર્વિસ કમિશન દ્વારા ટ્રેઇની IAS ઓફિસર પૂજા ખેડકરની ઉમેદવારી રદ કરવામાં આવી છે. પ્રમાણપત્રો અને સહીઓમાં અનિયમિતતાને કારણે પ્રોબેશન દરમિયાન જ બરતરફ કરાયા. આનાથી એક વાત સ્પષ્ટ છે કે UPSC સિવિલ સર્વિસ પરીક્ષામાં પસંદગીનો અર્થ એ નથી કે નિમણૂક કાયમી છે. તે તાલીમના તબક્કા દરમિયાન હોય કે કાયમી નિમણૂક પછી IAS અધિકારીઓને ગેરવર્તણૂકથી લઈને ભ્રષ્ટાચાર સુધીના કારણોસર કોઈપણ સમયે બરતરફ કરી શકાય છે.
નોટિસનો જવાબ ન આપવા બદલ પૂજા સામે કાર્યવાહી
વર્ષ 2022માં સિવિલ સર્વિસ પરીક્ષામાં પોતાની ઓળખ બદલવાનો તેમજ ડિસેબિલિટી સર્ટિફિકેટમાં અનિયમિતતા કરવાના આરોપી પૂજા ખેડકરે UPSC દ્વારા આપવામાં આવેલી નોટિસનો જવાબ આપ્યો ન હતો. જેના કારણે તેની સામે કાર્યવાહી કરવામાં આવી છે. એટલું જ નહીં, આ બાબતને લઈને યુનિયન પબ્લિક સર્વિસ કમિશન (UPSC) એ વર્ષ 2009 થી 2023 દરમિયાન સિવિલ સર્વિસ પરીક્ષામાં પસંદ કરાયેલા તમામ ઉમેદવારોના ડેટાની ચકાસણી કરી છે. છેલ્લા 15 વર્ષમાં પસંદ થયેલા આવા ઉમેદવારોની સંખ્યા 15 હજારથી વધુ હોવાનું કહેવાય છે. જો કે, પૂજા ખેડકર સિવાય, અન્ય કોઈ ઉમેદવાર મંજૂરી કરતાં વધુ પ્રયત્નોનો લાભ લેવા માટે દોષિત જણાયા નથી.
આ કાર્યવાહી પહેલા પૂજા ખેડકરને મસૂરીમાં લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી નેશનલ એકેડેમી ઓફ એડમિનિસ્ટ્રેશન (LBSNAA-Labasana)માં રિપોર્ટ કરવાનું કહેવામાં આવ્યું હતું. જોકે, તેણે આવું પણ કર્યું ન હતું. નિયમ મુજબ લબસ્નાને પણ પૂજા ખેડકર સામે કાર્યવાહી કરવાનો અધિકાર હતો. કદાચ તેથી જ તેણે એકેડેમીને જાણ કરી ન હતી.
એકેડેમીના ડિરેક્ટરને પણ બરતરફ કરી શકાય છે
જ્યારે પૂજા ખેડકરને એલબીએસએનએએમાં બોલાવવામાં આવી ત્યારે એકેડેમીના અધિકારો અંગે ચર્ચા શરૂ થઈ ગઈ હતી. તાલીમાર્થી અધિકારી સામે એકેડેમી કેવા પ્રકારની કાર્યવાહી કરી શકે તેવા સવાલો ઉઠી રહ્યા હતા. એકેડેમીના ડિરેક્ટરને પણ અધિકાર છે કે જો યોગ્ય આધાર હોય તો કોઈપણ તાલીમાર્થી અધિકારીને બરતરફ કરવાનો અધિકાર છે અને આવું થઈ ચૂક્યું છે.
નિર્દેશકને પણ અનુશાસનહીનતા બદલ બરતરફ કરવામાં આવ્યા છે.
આ મામલો વર્ષ 1981નો છે જ્યારે એકેડેમીના તત્કાલીન ડાયરેક્ટર પીએસ અપ્પુએ એક ટ્રેઇની ઓફિસરને બરતરફ કરી દીધો હતો. જો કે, તે મામલો અનુશાસન સાથે સંબંધિત હતો. ત્યારે ટ્રેનિંગમાં ટ્રેકિંગ કરતી વખતે એક ટ્રેઇની ઓફિસરે ખૂબ દારૂ પીધો હતો. આ પછી, રિવોલ્વર લોડ કરવામાં આવી હતી અને બે મહિલા તાલીમાર્થી IAS અધિકારીઓ તરફ આંગળી કરી હતી. આ કેસની તપાસમાં અધિકારીને દોષી ઠેરવવામાં આવ્યા હતા. આ પછી, અકાદમીના તત્કાલિન ડિરેક્ટર દ્વારા ગેરવર્તણૂક માટે દોષિત ટ્રેઇની અધિકારીને બરતરફ કરવામાં આવ્યો હતો.
પૂજા ખેડકરનો મામલો માત્ર અનુશાસનહીનતા સાથે સંબંધિત નથી પરંતુ નકલી દસ્તાવેજો તૈયાર કરીને ઓળખ બદલવાનો પણ છે. તેની સામે દિલ્હીમાં એફઆઈઆર પણ દાખલ કરવામાં આવી છે. આટલું જ નહીં તેના તરફથી દિલ્હીની કોર્ટમાં આગોતરા જામીન અરજી દાખલ કરવામાં આવી છે. જો કોર્ટ જામીન ન આપે તો તેની ધરપકડ પણ થઈ શકે છે.
કાયમી અધિકારીઓને પણ બરતરફ કરવામાં આવ્યા છે
તાલીમાર્થી અધિકારીઓ કરતાં વધુ કાયમી IAS અધિકારીઓને અલગ-અલગ કેસમાં બરતરફ કરવામાં આવ્યા છે. 1979 બેચના મધ્યપ્રદેશ કેડરના IAS અધિકારી અરવિંદ જોશીના ઘર પર દરોડા પાડવામાં આવ્યા બાદ અબજો રૂપિયાની સંપત્તિનો ખુલાસો થયો હતો. તેમની પત્ની ટીનુ જોશી પણ IAS ઓફિસર હતી. આ પછી ઓક્ટોબર 2011માં મધ્યપ્રદેશ સરકારે કેન્દ્ર સરકારને ભ્રષ્ટાચારના મામલામાં પતિ-પત્નીને નોકરીમાંથી દૂર કરવાનો પ્રસ્તાવ આપ્યો હતો. બંનેને જુલાઈ 2014માં બરતરફ કરવામાં આવ્યા હતા. 2017 માં, અરુણાચલ પ્રદેશ, ગોવા, મિઝોરમ અને કેન્દ્ર શાસિત પ્રદેશ (AGMUT) કેડરના IAS અધિકારી કે નરસિંહને ફરજમાં બેદરકારીના આરોપસર બરતરફ કરવામાં આવ્યા હતા. તેઓ 1991 બેચના IAS હતા.
કાયમી અને પ્રોબેશનરી અધિકારીઓને બરતરફ કરવાના જુદા જુદા નિયમો
જો કે, કાયમી IAS અધિકારીઓ અને તાલીમાર્થીઓને બરતરફ કરવાના અલગ-અલગ નિયમો છે. કાયમી નિયુક્ત IAS અધિકારીને બંધારણની કલમ 311(2) હેઠળ બરતરફ કરવામાં આવે છે. આ અંતર્ગત સૌથી પહેલા IAS અધિકારી વિરુદ્ધ ચાર્જશીટ તૈયાર કરવામાં આવે છે. આ સાથે સેવા નિયમો મુજબ તપાસ પણ કરવામાં આવે છે. કેટલાક અપવાદરૂપ કિસ્સાઓ છે જેમાં તપાસ કરવામાં આવતી નથી.
તે જ સમયે, જો કોઈ પ્રોબેશનરી IAS અધિકારી તાલીમ પછી પરીક્ષામાં નાપાસ થાય છે, તો તેને બીજી તક મળે છે. જો તે આમાં પણ નિષ્ફળ જાય તો તેની સેવા સમાપ્ત થઈ શકે છે. જો કેન્દ્ર સરકારને લાગે કે પ્રોબેશનરી IAS અધિકારી નિમણૂક માટે લાયક નથી, તો પણ તેને બરતરફ કરી શકાય છે. જો આવા અધિકારી પોતાના અભ્યાસ અને જવાબદારીઓને જાણી જોઈને અવગણશે, જરૂરી ગુણવત્તા અને ચારિત્ર્ય ધરાવતો નથી, તો પણ તેને બરતરફ કરી શકાય છે. બાકીના UPSC અને લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી નેશનલ એકેડમી ઓફ એડમિનિસ્ટ્રેશનને પણ તેમની ઉમેદવારી રદ કરવાનો અને તેમને બરતરફ કરવાનો અધિકાર છે. જો કે આના પર અંતિમ મંજૂરી રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા આપવામાં આવે છે.
IAS અધિકારીઓની સેવા અને બરતરફીના નિયમો બંધારણના અનુચ્છેદ 311માં ઉલ્લેખિત છે. આ લેખ કહે છે કે કોઈપણ વ્યક્તિ કે જે સંઘની સિવિલ સર્વિસ અથવા અખિલ ભારતીય સેવા અથવા રાજ્યની સિવિલ સર્વિસનો સભ્ય હોય તેને તેની નિમણૂક કરતી સત્તા સિવાય અન્ય કોઈ વ્યક્તિ તેના પદ પરથી દૂર કરી શકશે નહીં. એટલે કે, જો કોઈ ફેડરલ સર્વિસ ઓફિસર છે, તો તેને કેન્દ્ર સરકારની ભલામણ પર રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા બરતરફ કરવામાં આવે છે અને જો કોઈ રાજ્ય સિવિલ સર્વિસ ઓફિસર છે, તો તેને રાજ્ય સરકારની ભલામણ પર રાજ્યપાલ દ્વારા બરતરફ કરવામાં આવે છે.
