ઈરાન યુદ્ધની આગ હવે સીધી રસોડા સુધી પહોંચી ગઈ છે. પશ્ચિમ એશિયામાં વધી રહેલા ભૂ-રાજકીય તણાવની અસર હવે સામાન્ય ભારતીયના રસોડા સુધી પહોંચી ગઈ છે. અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ દ્વારા ઈરાન પર કરવામાં આવેલા હુમલાઓએ વૈશ્વિક ઉર્જા બજારમાં ખળભળાટ મચાવી દીધો છે. પરિણામે, ભારતના ઘણા શહેરોમાં એલપીજી (LPG) સિલિન્ડર, ખાસ કરીને કોમર્શિયલ સિલિન્ડરોની અછતના અહેવાલો સામે આવી રહ્યા છે.
હોર્મુઝની સામુદ્રધુની: ગેસ સપ્લાયની જીવનરેખા
આ સમગ્ર કટોકટીના કેન્દ્રમાં 'હોર્મુઝની સામુદ્રધુની' (Strait of Hormuz) છે. આ એક અત્યંત સાંકડો સમુદ્રી માર્ગ છે જે પર્શિયન ગલ્ફને ઓમાનના અખાત સાથે જોડે છે. દુનિયાભરમાં નિકાસ થતા કુલ ગેસ અને તેલનો મોટો હિસ્સો અહીંથી પસાર થાય છે. ભારત માટે આ માર્ગ અનિવાર્ય છે કારણ કે આપણી એલપીજી આયાતનો લગભગ 85 થી 90 ટકા હિસ્સો આ માર્ગે જ ભારત પહોંચે છે. યુદ્ધની સ્થિતિમાં જહાજોની અવરજવર જોખમી બનતા સપ્લાય ચેઈન ખોરવાઈ છે, જેની અસર સ્થાનિક વિતરણ પર પડી રહી છે.
કોણ છે ગેસનો અસલી ‘બાદશાહ’?
ગેસના ઉત્પાદન અને ભંડારની વાત કરીએ ત્યારે બે અલગ ચિત્ર સામે આવે છે.
અમેરિકા: ઉત્પાદન ક્ષેત્રે અમેરિકા વિશ્વમાં પ્રથમ ક્રમે છે. તેના શેલ ગેસ (Shale Gas) રિઝર્વ અને અત્યાધુનિક રિફાઈનિંગ ટેકનોલોજી તેને ગેસ માર્કેટનો 'બાદશાહ' બનાવે છે.
રશિયા: જમીનની અંદર છુપાયેલા કુદરતી ગેસના ભંડારની દ્રષ્ટિએ રશિયા સૌથી ધનિક છે. વિશ્વનો લગભગ 24% ગેસ ભંડાર માત્ર રશિયા પાસે છે.
ઈરાન અને કતર: ઈરાન બીજા ક્રમે અને કતર ત્રીજા ક્રમે સૌથી વધુ ગેસ ભંડાર ધરાવે છે. કતર વિશ્વનો સૌથી મોટો એલએનજી (LNG) નિકાસકાર દેશ છે.
ભારતની સ્થિતિ અને નિર્ભરતા
ભારત પોતાની જરૂરિયાતનો 50 ટકા જેટલો ગેસ વિદેશથી મંગાવે છે. ભારતના કુલ આયાતમાં કતરનો હિસ્સો 40 થી 45 ટકા છે. આ ઉપરાંત ભારત યુએઈ, ઓમાન અને અમેરિકા પાસેથી પણ ગેસ ખરીદે છે. જોકે ભારત પાસે કૃષ્ણા-ગોદાવરી બેસિન અને ગુજરાતના ખંભાતના અખાત જેવા પોતાના કુદરતી સ્ત્રોતો છે, પરંતુ વધતી માંગ સામે તે અપૂરતા છે.
નિષ્ણાતોના મતે, જો યુદ્ધ લાંબુ ચાલશે અને હોર્મુઝ માર્ગ લાંબા સમય સુધી પ્રભાવિત રહેશે, તો માત્ર અછત જ નહીં પરંતુ ગેસના ભાવમાં પણ મોટો ઉછાળો આવી શકે છે. ભારત અત્યારે રશિયા અને ઓસ્ટ્રેલિયા સાથેના લાંબા ગાળાના કરારો દ્વારા પુરવઠો જાળવી રાખવા પ્રયાસ કરી રહ્યું છે.
