બજેટ કોણ અને કઈ રીતે તૈયાર કરે છે તે તમામ વિગતો જાણો

• બજેટ વિશે તમામ વિગતો જાણો
  
• દર વર્ષે પહેલી ફેબ્રુઆરી દેશનું બજેટ રજૂ થતું હોય છે
• ખર્ચાઓ, નાણાંનો હિસાબ અને યોજનાઓને લઈ વિશેષ ચર્ચા થતી હોય છે

દર વર્ષે કેન્દ્ર સરકાર પહેલી ફેબ્રુઆરી દેશનું બજેટ રદૂ કરે છે. આ વખતે પણ પહેલી ફેબ્રુઆરી 2024ના દિવસે કેન્દ્રીય બજેટ રજૂ થશે. નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણ બજેટ રજૂ કરશે. આને જનરલ બજેટ પણ કહેવામાં આવે છે. આમાં સરકાર નાણાં, આવક, ખર્ચાનું અનુમાન અંગે જાણકારી આપે છે. ઉપરાંત બજેટમાં એવું પણ જણાવાય છે કે કઈ રીતે સરકારને પૈસા મળશે. કઈ કઈ યોજનાઓ પર કેટલો ખર્ચો થશે. ભારતીય બંધારણના 112માં અનુચ્છેદમાં આવક, વ્યયની તમામ જાણકારી અંગે દર્શાવવામાં આવ્યું છે.

1860માં પ્રથમ વખત બજેટ રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું

તમને જણાવી દઈએ કે ભારતનું પહેલું બજેટ બ્રિટિશ સરકારે 7 એપ્રિલ 1860ના રોજ રજૂ કર્યું હતું. આ બજેટ જેમ્સ વિલ્સન દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું, જેઓ બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન નાણામંત્રી હતા. આઝાદી પછીનું પ્રથમ બજેટ દેશના પ્રથમ નાણામંત્રી આરકે સન્મુખમ ચેટ્ટીએ રજૂ કર્યું હતું. આ બજેટ 26 નવેમ્બર 1947ના રોજ રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. જે 15 ઓગસ્ટ 1947 થી 31 માર્ચ 1948 સુધીના સમયગાળા માટે હતું. જ્યારે દેશમાં પ્રજાસત્તાકની સ્થાપના બાદ પ્રથમ બજેટ 28 ફેબ્રુઆરી 1950ના રોજ રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું.

બજેટ તૈયાર કરવા કોની મદદ લેવાય છે?

ભારતનું કેન્દ્રીય બજેટ ઘણા વિભાગો વચ્ચે પરસ્પર ચર્ચા પછી તૈયાર કરવામાં આવે છે. નાણા મંત્રાલય, નીતિ આયોગ અને સરકારના અન્ય ઘણા મંત્રાલયો આમાં સામેલ છે. નાણા મંત્રાલય ખર્ચના આધારે માર્ગદર્શિકા જારી કરે છે, જેના આધારે વિવિધ મંત્રાલયો ભંડોળ માટેની તેમની માંગ રજૂ કરે છે. જે પછી નાણા મંત્રાલયમાં અર્થશાસ્ત્ર બાબતોના વિભાગનું 'બજેટ વિભાગ' તેને તૈયાર કરે છે.

બજેટ કોણ તૈયાર કરે છે?

દેશનું બજેટ તૈયાર કરવાની જવાબદારી આયોજન પંચ, કોમ્પ્ટ્રોલર અને ઓડિટર જનરલ, વહીવટી મંત્રાલય અને નાણા મંત્રાલયની હોય છે. આ મંત્રાલયો અને સરકારી કચેરીઓના લોકો જ બજેટ તૈયાર કરે છે.

બજેટ કઈ રીતે તૈયાર થાય છે?

તમને જણાવી દઈએ કે સામાન્ય સંજોગોમાં કેન્દ્રીય બજેટ બનાવવાની પ્રક્રિયા સપ્ટેમ્બરથી જ શરૂ થઈ જાય છે. આ સમયગાળા દરમિયાન, આર્થિક બાબતોના વિભાગના બજેટ વિભાગ તમામ મંત્રાલયો, રાજ્ય અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો, સ્વાયત્ત સંસ્થાઓ અને સંરક્ષણ દળોને પરિપત્રો જારી કરે છે. આમાં તેમને આગામી નાણાકીય વર્ષ માટે તેમના ખર્ચનો અંદાજ કાઢવા અને જરૂરી ભંડોળની વિગતો તૈયાર કરવાનું કહેવામાં આવે છે. ત્યાર બાદ વિવિધ વિભાગો વચ્ચે ફંડ આપવા અંગે ચર્ચા થાય છે. આ પછી, બજેટ વિભાગ, મહેસૂલ વિભાગ, ઉદ્યોગ સંગઠનો, ચેમ્બર ઓફ કોમર્સ, ખેડૂત સંગઠનો, ટ્રેડ યુનિયનો, અર્થશાસ્ત્રીઓ જેવા વિવિધ ક્ષેત્રોના હિતધારકો સાથે ચર્ચા કરીને બજેટ તૈયાર કરવામાં આવે છે.

અત્યંત ગોપનીય દસ્તાવેજ હોય છે બજેટ

ઉલ્લેખનીય છે કે દેશના બજેટ દસ્તાવેજો અત્યંત ગોપનીય રહે છે. બજેટ તૈયાર કરવાની પ્રક્રિયા દરમિયાન, નાણા મંત્રાલયના ઉચ્ચ અધિકારીઓથી લઈને ગૌણ કર્મચારીઓ, સ્ટેનોગ્રાફર્સ, ટાઈપરાઈટર, પ્રિન્ટિંગ પ્રેસના કર્મચારીઓ અને અન્ય લોકો ઓફિસમાં કામ કરે છે. આ સમયગાળા દરમિયાન તેમને ઘરે જવાની પણ મંજૂરી નથી. ગોપનીયતા જાળવવા માટે, તેને અંતિમ ક્ષણે તેના પરિવાર સાથે વાત કરવાની પણ મંજૂરી નથી. આ સમયગાળા દરમિયાન, બજેટ તૈયાર કરનારાઓ અને તેના પ્રકાશન સાથે સંકળાયેલા લોકો કડક દેખરેખ હેઠળ રહે છે. નાણામંત્રીનું ભાષણ બજેટ પ્રક્રિયામાં સૌથી સુરક્ષિત દસ્તાવેજ છે. જે બજેટની જાહેરાતના બે દિવસ પહેલા પ્રિન્ટીંગ માટે મોકલવામાં આવે છે.

બજેટનો હેતુ શું?

હકીકતમાં, બજેટ બનાવતી વખતે, સરકારનો ઉદ્દેશ્ય આવકના સ્ત્રોતો વધારવાનો અને યોજનાઓ માટે ભંડોળ ફાળવવાનો છે. આ ઉપરાંત દેશનો આર્થિક વિકાસ દર વધારવાની યોજનાઓ બનાવવી, લોકોની આર્થિક સ્થિતિમાં પરિવર્તન લાવવું અને ગરીબી અને બેરોજગારી દૂર કરવાની યોજનાઓ બનાવવી પણ બજેટનો એક ભાગ છે. આટલું જ નહીં, દેશમાં ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, રેલવે, વીજળી અને રસ્તાઓના નિર્માણ માટે બજેટમાં ફાળવણી માટે પણ જગ્યા આપવામાં આવે છે. સરકારની આવકના મુખ્ય સ્ત્રોતોમાં વિવિધ પ્રકારના કર અને આવક, સરકારી ફી, દંડ, ડિવિડન્ડ, આપવામાં આવેલી લોન પરના વ્યાજનો સમાવેશ થાય છે.

 વિભાગોને ફંડની વહેંચણી કરવાની જવાબદારી

તમને જણાવી દઈએ કે બજેટ દરમિયાન દરેક મંત્રાલય પોતાના વિભાગ માટે વધુમાં વધુ ફંડ મેળવવા માંગે છે. જેથી યોજનાઓ પર વધુ પૈસા ખર્ચી શકાય. જો કે દરેક મંત્રાલયની આ ઈચ્છા પૂરી થતી નથી. આવી સ્થિતિમાં, નાણા મંત્રાલય ઓક્ટોબર-નવેમ્બર દરમિયાન અન્ય મંત્રાલયો સાથેની બેઠકમાં કયા વિભાગને કેટલી રકમ ફાળવવી તે નક્કી કરે છે. બેઠકમાં, દરેક મંત્રાલયના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ ભંડોળની ફાળવણી માટે નાણાં મંત્રાલય સાથે વાટાઘાટ કરે છે.

 હલવા સૅરેમની શું છે ?

જ્યારે બજેટ દસ્તાવેજોની પ્રિન્ટિંગ શરૂ થાય છે, ત્યારે નોર્થ બ્લોકમાં સ્થિત નાણાં મંત્રાલયમાં હલવાની વિધિ કરવામાં આવે છે. જેમાં નાણામંત્રી અને બજેટ તૈયાર કરવાની પ્રક્રિયા સાથે સંકળાયેલા અધિકારીઓ અને કર્મચારીઓ વચ્ચે હલવો વહેંચવામાં આવે છે. આ વિધિ કર્યા પછી, નાણા મંત્રાલયના સંબંધિત અધિકારીઓને બજેટ રજૂ થાય ત્યાં સુધી સાત દિવસ માટે દરેકથી દૂર રાખવામાં આવે છે. આ સમયગાળા દરમિયાન તે કોઈ બહારના વ્યક્તિનો સંપર્ક કરી શકતો નથી. સંસદમાં બજેટ રજૂ થયા બાદ જ તે બહાર આવે છે.

 રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી પછી બજેટ રજૂ થાય છે

બજેટ રજૂ કરતા પહેલા કેન્દ્ર સરકારે રાષ્ટ્રપતિની પરવાનગી લેવી પડે છે. આ પછી તેને કેન્દ્રીય કેબિનેટ સમક્ષ મૂકવામાં આવે છે. જે બાદ તેને સંસદના બંને ગૃહોમાં રજૂ કરવામાં આવે છે. સામાન્ય બજેટને બે ભાગમાં વહેંચવામાં આવ્યું છે. પ્રથમ ભાગમાં સામાન્ય આર્થિક સર્વેક્ષણો અને નીતિઓની વિગતો છે, જ્યારે બીજા ભાગમાં આવતા વર્ષ માટે પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ કરની દરખાસ્તો છે.