કલ્પના કરો કે કેલેન્ડરમાં જૂન મહિનો આજે પૂરો થઇ રહ્યો છે, પરંતુ આકાશમાં હજુ પણ વરસાદની આતુર રાહ જોવાઈ રહી છે. ખેડૂતોની નજર વાદળો પર છે, શહેરોમાં ગરમી યથાવત છે અને ડેમોમાં પાણીની આવક અપેક્ષા કરતાં ઓછી છે. પ્રશ્ન માત્ર એટલો નથી કે વરસાદ કેમ ઓછો પડ્યો, પરંતુ એ છે કે આખરે ચોમાસું કેમ અટકી ગયું?
જૂનના અંત સુધી દેશના અનેક વિસ્તારોમાં વરસાદ સામાન્ય કરતાં ઘણો ઓછો
ભારતમાં જૂન મહિનો સામાન્ય રીતે ચોમાસાની મજબૂત શરૂઆતનો મહિનો ગણાય છે. દક્ષિણ ભારતથી શરૂ થયેલું ચોમાસું ધીમે-ધીમે પશ્ચિમ, મધ્ય અને ઉત્તર ભારત તરફ આગળ વધે છે. પરંતુ 2026માં જૂનના અંત સુધી દેશના અનેક વિસ્તારોમાં વરસાદ સામાન્ય કરતાં ઘણો ઓછો રહ્યો. આ કારણે હવામાન નિષ્ણાતો આ જૂનને છેલ્લા ઘણા દાયકાઓમાં સૌથી સૂકા જૂન મહિનાઓમાંનો એક ગણાવી રહ્યા છે.
Also Read
Sandesh Digital Explainer : SoU નજીક ગરુડેશ્વરમાં હાઈપ્રોફાઈલ અધિકારીઓના આલીશાન બંગલા પર કેમ ચાલ્યું સરકારી બુલડોઝર? જાણો ઇનસાઇડ સ્ટોરી
Sandesh Digital Explainer : યુરોપના તમામ દેશોમાં ‘હીટ ડોમ’નો કાળો કેર, AC ખરીદવા પડાપડી, જાણો આટલી બધી ભીષણ ગરમીનું અસલી કારણ
Sandesh Digital Explainer : રામ મંદિરમાં દાનની ચોરી, જેના પર આખા દેશે ભરોસો કર્યો, એ જ 'ખાસ' માણસે પાછળથી ભોંક્યું ખંજર
આ જૂન મહિનો ભારતમાં 100 વર્ષમાં સૌથી સૂકો મહિનો રહ્યો
આ જૂન મહિનો ભારતમાં 100 વર્ષમાં સૌથી સૂકો મહિનો રહ્યો છે, જેમાં દેશભરમાં 42 ટકા વરસાદ ઓછો પડ્યો છે. આ આંકડા દર્શાવે છે કે અલ નીનોની અસરો ભારતીય ચોમાસાને નબળો પાડવા લાગી છે. ઘણા રાજ્યોમાં ચોમાસું હજુ સંપૂર્ણપણે સક્રિય થયું નથી, અને દિલ્હી-એનસીઆર અને ઉત્તર પ્રદેશ સહિત અનેક રાજ્યોમાં તીવ્ર ગરમીનું મોજું ચાલુ છે. વરસાદનો આ અભાવ પાકને સીધી અસર કરશે, કારણ કે વાવણી હજુ સંપૂર્ણપણે શરૂ થઈ નથી. આ જૂનમાં ભારતમાં સરેરાશ વરસાદ 92.2 મીમી નોંધાયો હતો, જ્યારે જૂન માટે સામાન્ય વરસાદ 157.7 મીમી છે. આનો અર્થ એ થયો કે જૂનમાં વરસાદમાં 42 ટકાનો ઘટાડો થયો છે.
100 વર્ષોમાં દેશમાં જૂનમાં ફક્ત બે વાર આટલો ઓછો વરસાદ પડ્યો
છેલ્લા 100 વર્ષોમાં (1927-2026) દેશમાં જૂનમાં ફક્ત બે વાર આટલો ઓછો વરસાદ પડ્યો છે. 2009માં, જૂનમાં 87.5 મીમી વરસાદ પડ્યો હતો, અને 2014માં, 92.1 મીમી હતો. જે 100 મીમી કરતા ઓછો હતો. બાકીના બધા વર્ષોમાં, આ આંકડો વધારે રહ્યો છે. આ વખતે ત્રીજી વખત ઓછો વરસાદ થયો છે.
વરસાદની ખાધ એટલે શું?
ઘણા લોકો માને છે કે વરસાદની ખાધ એટલે વરસાદ પડ્યો જ નથી. હકીકતમાં એવું નથી. દરેક વિસ્તાર માટે 30 વર્ષના વરસાદના સરેરાશ આંકડાના આધારે સામાન્ય વરસાદ નક્કી કરવામાં આવે છે. જ્યારે આ સરેરાશ કરતાં નોંધપાત્ર ઓછો વરસાદ પડે, ત્યારે તેને વરસાદની ખાધ કહેવાય છે. એટલે કે વરસાદ પડ્યો હોય છતાં જો તે સામાન્ય કરતાં ઓછો હોય તો પણ તેને ખાધ ગણવામાં આવે છે.
ચોમાસું દર વર્ષે એકસરખું કેમ નથી રહેતું?
ચોમાસું કોઈ સ્વિચ ચાલુ-બંધ થાય એવી પ્રક્રિયા નથી. તે અનેક કુદરતી પરિબળો પર આધાર રાખે છે. જેમાં અરબી સમુદ્રમાંથી આવતો ભેજ, બંગાળની ખાડીમાં બનતી લો-પ્રેશર સિસ્ટમ, પવનની દિશા અને ગતિ, સમુદ્રનું તાપમાન તથા વાતાવરણમાં દબાણના ફેરફારો મુખ્ય છે. આ તમામ પરિબળો એકસાથે અનુકૂળ હોય ત્યારે જ દેશભરમાં સારો વરસાદ પડે છે.
આ વર્ષે વરસાદ ઓછો કેમ રહ્યો?
બંગાળની ખાડીમાં મજબૂત સિસ્ટમો ઓછી બની હતી. ભારતમાં વ્યાપક વરસાદ માટે બંગાળની ખાડીમાં લો-પ્રેશર અથવા ડિપ્રેશન બનવું ખૂબ જરૂરી હોય છે. આ સિસ્ટમો ભેજને મધ્ય અને પશ્ચિમ ભારત સુધી લઈ જાય છે. જૂન દરમિયાન આવી સિસ્ટમો પ્રમાણમાં ઓછી સક્રિય રહેતાં ચોમાસાની ગતિ ધીમી પડી.
ચોમાસું વચ્ચે જ અટકી ગયું
ચોમાસું આગળ વધવા માટે અનુકૂળ પવન જરૂરી હોય છે. પરંતુ આ વર્ષે કેટલાક દિવસો સુધી ચોમાસાની પ્રગતિ લગભગ સ્થિર રહી. પરિણામે ઘણા વિસ્તારોમાં વરસાદ પહોંચવામાં વિલંબ થયો.
વરસાદનું વિતરણ અસમાન રહ્યું
કેટલાક વિસ્તારોમાં ભારે વરસાદ નોંધાયો, જ્યારે અન્ય વિસ્તારોમાં લાંબા સમય સુધી વરસાદ જ નહોતો. આ અસમાનતા વરસાદની કુલ સ્થિતિને અસર કરે છે.
ગુજરાતમાં શું સ્થિતિ રહી?
ગુજરાતમાં સામાન્ય રીતે દક્ષિણ ગુજરાતમાં સૌથી પહેલાં ચોમાસું પ્રવેશે છે. ત્યારબાદ તે મધ્ય ગુજરાત, સૌરાષ્ટ્ર, ઉત્તર ગુજરાત અને કચ્છ તરફ આગળ વધે છે. પરંતુ આ વર્ષે શરૂઆત પછી ચોમાસાની ગતિ ધીમી પડી. જેના કારણે ઘણા જિલ્લાઓમાં ખેડૂતોને વાવણી માટે રાહ જોવી પડી. જ્યાં વાવણી થઈ હતી ત્યાં પણ પૂરતો વરસાદ ન મળતાં પાક અંગે ચિંતા વધી.
ખેડૂતો માટે કેમ મહત્વનું?
જૂનનો વરસાદ ખેડૂતો માટે જીવનરેખા સમાન છે. જો સમયસર વરસાદ ન પડે તો વાવણી મોડી થાય છે. બીજનો ખર્ચ વધી શકે છે અને ફરી વાવણી કરવાની જરૂર પડી શકે છે. પાકની ઉપજ પર અસર પડે છે. સિંચાઈ માટે વધુ ખર્ચ કરવો પડે છે. ખાસ કરીને કપાસ, મગફળી, સોયાબીન અને ડાંગર જેવા પાકો માટે જૂનનો વરસાદ અત્યંત મહત્વનો હોય છે.
શહેરોમાં પણ અસર થાય છે
વરસાદ ઓછો પડવાથી માત્ર ખેડૂતો જ નહીં, શહેરોના લોકો પણ પ્રભાવિત થાય છે કારણ કે ડેમોમાં પાણીનો સંગ્રહ ઓછો થાય છે. પીવાના પાણીની ચિંતા વધી શકે છે.ગરમી લાંબા સમય સુધી રહેતાં વીજળીની માંગ વધે છે. ભૂગર્ભ જળ પર દબાણ વધે છે. એટલે વરસાદની ખાધ માત્ર ખેતીનો મુદ્દો નથી, પરંતુ સમગ્ર અર્થતંત્ર સાથે જોડાયેલો વિષય છે.
શું આબોહવા પરિવર્તન જવાબદાર છે?
વિશ્વભરના હવામાન વૈજ્ઞાનિકોનું માનવું છે કે ક્લાઈમેટ ચેન્જ વરસાદની પેટર્ન બદલી રહ્યું છે. હવે ઘણી વખત લાંબા સમય સુધી વરસાદ પડતો નથી અને પછી થોડા જ દિવસોમાં અત્યંત ભારે વરસાદ વરસે છે. એટલે વરસાદનું વિતરણ અનિયમિત બનતું જાય છે. આ કારણે એક તરફ દુષ્કાળ જેવી સ્થિતિ સર્જાય છે તો બીજી તરફ અચાનક પૂર જેવી સ્થિતિ ઊભી થાય છે.
જુલાઈમાં શું સ્થિતિ સુધરશે?
હજુ ચિંતા કરવાની જરૂર નથી. ભારતમાં મોસમી વરસાદનો સૌથી મોટો હિસ્સો જુલાઈ અને ઓગસ્ટ દરમિયાન નોંધાય છે. જો બંગાળની ખાડીમાં નવી લો-પ્રેશર સિસ્ટમ સક્રિય થાય અને ચોમાસાની પવન પ્રબળ બને તો વરસાદની ખાધમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થઈ શકે છે. હવામાનની સ્થિતિ સતત બદલાતી હોવાથી આગામી દિવસોની આગાહી પર નજર રાખવી જરૂરી છે.
આપણે શું શીખવું જોઈએ?
આ ઘટના આપણને બે મહત્વની બાબતો શીખવે છે. કે પાણીનું સંરક્ષણ હવે વિકલ્પ નહીં પરંતુ જરૂરિયાત છે. બદલાતી આબોહવા વચ્ચે હવામાન વધુ અનિશ્ચિત બનતું જાય છે. તેથી ખેતી, પાણી વ્યવસ્થા અને શહેરોના આયોજનમાં વૈજ્ઞાનિક અભિગમ અપનાવવો સમયની માંગ છે.
બદલાતા હવામાનના સ્પષ્ટ સંકેત
2026નો જૂન મહિનો માત્ર ઓછા વરસાદ માટે યાદ નહીં રહે, પરંતુ બદલાતા હવામાનના સ્પષ્ટ સંકેત તરીકે પણ યાદ રહેશે. વરસાદની ખાધ પાછળ માત્ર એક કારણ જવાબદાર નથી. બંગાળની ખાડીની સિસ્ટમો, ચોમાસાની ગતિ, પવનની સ્થિતિ અને બદલાતી આબોહવા—આ બધા પરિબળોએ મળીને આ સ્થિતિ સર્જી છે.
હવે સૌની નજર જુલાઈ પર છે.
હવે સૌની નજર જુલાઈ પર છે. જો આગામી અઠવાડિયામાં ચોમાસું ગતિ પકડશે તો વરસાદની ખાધ ઘણી હદ સુધી પૂરી થઈ શકે છે. પરંતુ આ ઘટના આપણને એ પણ યાદ અપાવે છે કે વરસાદ પર આધારિત દેશ તરીકે પાણીનું સંરક્ષણ, હવામાનને સમજવું અને વૈજ્ઞાનિક આયોજન અપનાવવું હવે પહેલાં કરતાં વધુ જરૂરી બની ગયું છે.
આ પણ વાંચો---- Sandesh Digital Explainer : ચોમાસું આખરે ક્યાં જઈને અટકી ગયું? ગુજરાત માટે આગામી 24 કલાક કેમ અત્યંત રોમાંચક છે, જાણો અસલી રહસ્ય
