Knowledge: ડોલર અને રૂપિયાનો ભાવ કેવી રીતે નક્કી થાય છે? જાણો

આપણે અવારનવાર એવા સમાચાર સાંભળ્યા છે કે ડોલર સામે રૂપિયો આટલો ગબડી ગયો છે અથવા રૂપિયો ડોલર સામે આટલો ગબડ્યો છે. આપણા દેશમાં, આઝાદી પછી, ઘણા વર્ષોથી રૂપિયાને મજબૂત બનાવવાના પ્રયાસો કરવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ દેશની આર્થિક સ્થિતિ સુધારવાના પ્રયાસમાં, ડોલર સામે રૂપિયો ગગડ્યો હતો. આવી સ્થિતિમાં સવાલ એ ઊભો થાય છે કે ડોલર અને રૂપિયો રોજિંદા ધોરણે કેવી રીતે સ્પર્ધા કરે છે?

ડોલર સામે રૂપિયાનું મૂલ્ય કેવી રીતે નક્કી થાય છે?

કોઈપણ દેશના ચલણનું મૂલ્ય અર્થતંત્ર, માંગ અને પુરવઠાના મૂળભૂત સિદ્ધાંતો પર આધારિત છે. વિદેશી વિનિમય બજારમાં જે ચલણની વધુ માંગ છે તેની કિંમત પણ વધુ હશે. તે જ સમયે, જે ચલણની માંગ ઓછી છે તેનું મૂલ્ય પણ ઓછું હશે.

આ ઉપરાંત, ચલણની કિંમત નક્કી કરવાની બીજી રીત પણ છે, જેને પેગ્ડ વિનિમય દર કહેવામાં આવે છે. આનો અર્થ નિશ્ચિત વિનિમય દર છે. આમાં, એક દેશની સરકાર તેના દેશના ચલણની કિંમત અન્ય દેશની તુલનામાં નક્કી કરે છે. આ કામ સામાન્ય રીતે બિઝનેસ વધારવા અને ફુગાવાને નિયંત્રિત કરવા માટે કરવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, તાજેતરમાં નેપાળે ભારત સાથે નિશ્ચિત પેગ વિનિમય દર અપનાવ્યો છે. નેપાળમાં એક ભારતીય રૂપિયાની કિંમત 1.6 નેપાળી રૂપિયા છે. નેપાળ ઉપરાંત મધ્ય પૂર્વના ઘણા દેશોએ પણ નિશ્ચિત વિનિમય દર અપનાવ્યા છે.

ચલણની માંગ કેવી રીતે વધે છે અથવા ઘટે છે?

ડોલર વિશ્વની સૌથી મોટી કરન્સી છે. વિશ્વભરમાં મોટાભાગનો વેપાર માત્ર ડોલરમાં જ થાય છે. આપણે વિદેશથી જે માલ આયાત કરીએ છીએ તેના માટે આપણે રૂપિયા નહીં પણ ડોલર ચૂકવવા પડે છે. અને જ્યારે આપણે કોઈ વસ્તુ વેચીએ છીએ ત્યારે આપણને ડોલર મળે છે. વર્તમાન પરિસ્થિતિમાં આપણે આયાત વધુ કરીએ છીએ અને ઓછી નિકાસ કરીએ છીએ. જેના કારણે આપણે અન્ય દેશોને વધુ ડોલર આપી રહ્યા છીએ અને આપણાને ઓછા ડોલર મળી રહ્યા છે. સાદી ભાષામાં કહીએ તો આપણે દુનિયાને ઓછો માલ વેચીએ છીએ અને વધુ ખરીદીએ છીએ.

સાદી ભાષામાં કહીએ તો ફોરેન એક્સચેન્જ એ એક આંતરરાષ્ટ્રીય બજાર છે જ્યાં વિશ્વભરની કરન્સીની ખરીદી અને વેચાણ થાય છે. આ બજાર વિકેન્દ્રિત છે. અહીં એક ચલણ નિશ્ચિત દરે બીજાના બદલામાં ખરીદવામાં આવે છે અથવા વેચવામાં આવે છે. જે કિંમતે બંને ચલણ ખરીદવા અને વેચવામાં આવે છે તેને વિનિમય દર કહેવામાં આવે છે. આ વિનિમય દર માંગ અને પુરવઠાના સિદ્ધાંત અનુસાર વધઘટ થતો રહે છે.