હવામાન પ્રણાલી મુજબ પશ્ચિમ કિનારાપટ્ટી પર ચોમાસાની આગળ વધવાની પ્રક્રિયા છેલ્લા 11 દિવસથી અટકી ગઈ છે, જ્યારે પૂર્વીય ભારતમાં પણ તેની પ્રગતિ ખૂબ ધીમી નોંધાઈ રહી છે. જોકે હવામાન વૈજ્ઞાનિકોએ સંકેત આપ્યા છે કે 23–24 જૂન આસપાસ હવામાનની પરિસ્થિતિ અનુકૂળ બની શકે છે, જેના કારણે ચોમાસું ફરીથી ઝડપથી આગળ વધી શકે છે.
ચોમાસાનો માર્ગ રોકનારી 5 મુખ્ય સિસ્ટમ
હવામાન નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર સામાન્ય રીતે ચોમાસું અટકવાનું એક જ કારણ હોય છે, પરંતુ આ વખતે એકસાથે 5 અલગ-અલગ સિસ્ટમોએ મળીને ચોમાસાની પ્રગતિ સામે મજબૂત અવરોધ ઊભો કર્યો છે.
અરબી સમુદ્રમાંથી આવતી ભેજવાળા પવનો નબળા પડ્યા
ભારતમાં સારા વરસાદ માટે અરબી સમુદ્રમાંથી આવતી ભેજયુક્ત પવનો મુખ્ય ઈંધણ સમાન હોય છે. પરંતુ હાલ આ પવનો ખૂબ નબળી પડી ગઈ છે અને આગળ વધી શકતી નથી.
દક્ષિણ-પશ્ચિમ પવનોની ગતિ ધીમી
અરબી સમુદ્ર ઉપર દક્ષિણ-પશ્ચિમ પવનોની ગતિ ઘટવાથી મહારાષ્ટ્ર અને આસપાસના દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં પૂરતી ભેજ પહોંચી રહી નથી.
નબળો ‘ક્રોસ-ઇક્વેટોરિયલ ફ્લો’
વિષુવવૃત્ત (Equator) પાર કરીને ભારત તરફ આવતી ચોમાસાની પવનોમાં આ વખતે ભેજનું પ્રમાણ ખૂબ ઓછું છે, જેના કારણે સમગ્ર ચોમાસું નબળું પડ્યું છે.
લો-પ્રેશર સિસ્ટમનો અભાવ
ચોમાસાને આગળ ખેંચવા માટે અરબી સમુદ્ર અને બંગાળની ખાડીમાં મજબૂત નીચા દબાણનું ક્ષેત્ર બનવું જરૂરી છે. હાલ બંને સમુદ્રોમાં આવી કોઈ મજબૂત સિસ્ટમ વિકસતી નથી.
MJO (મેડન-જુલિયન ઓસિલેશન)ની નિષ્ક્રિયતા
વાદળોને આગળ ધપાવતી વૈશ્વિક હવામાન પ્રણાલી MJO હાલમાં ખૂબ નબળી છે. તેનું મુખ્ય કામ દક્ષિણ ભારતના સમુદ્રોમાંથી વાદળોને ઉત્તર ભારત તરફ ધકેલવાનું હોય છે, પરંતુ તેની અસર ઘટતાં વાદળોની આગળ વધવાની પ્રક્રિયા અટકી ગઈ છે.
હાલની હવામાન સ્થિતિ
હાલમાં દેશના મેદાની વિસ્તારોમાં મોસમી ટ્રફ પંજાબથી હરિયાણા અને ઉત્તર પ્રદેશ થઈને બિહાર સુધી સક્રિય છે, જેના કારણે ઉત્તર ભારતમાં હવામાન સંબંધિત પ્રવૃત્તિઓ વધી રહી છે. સાથે જ મધ્ય અને ઉપરના વાયુમંડળમાં એક પશ્ચિમી વિક્ષોભ સક્રિય છે, જેની અસર ઉત્તર રાજ્યોમાં જોવા મળી રહી છે.
આ ઉપરાંત ઉત્તર-પશ્ચિમ ઉત્તર પ્રદેશ તેમજ ગુજરાત-દક્ષિણ-પૂર્વ રાજસ્થાન આસપાસ વિવિધ ઊંચાઈએ ચક્રવાતી પરિભ્રમણ (Cyclonic Circulation) સર્જાયા છે. બીજી એક ટ્રફ મધ્ય મહારાષ્ટ્ર અને કોકણ થઈને પૂર્વ-મધ્ય અરબી સમુદ્ર સુધી વિસ્તરેલી છે, જેના કારણે પશ્ચિમ કિનારાપટ્ટીના વિસ્તારોમાં હવામાન અસ્થિર રહ્યું છે.
આંકડાઓમાં વરસાદની અછત
1 જૂનથી 18 જૂન દરમિયાનના દેશવ્યાપી આંકડાઓ ચિંતાજનક છે. આ સમયગાળા દરમિયાન સમગ્ર દેશમાં સામાન્ય કરતાં 38 ટકા ઓછો વરસાદ નોંધાયો છે. રાજ્યોની વાત કરીએ તો ચોમાસાની મંદ ગતિથી સૌથી વધુ અસર ગુજરાત પર પડી છે, જ્યાં સામાન્ય કરતાં 79 ટકા ઓછો વરસાદ નોંધાયો છે. જ્યારે મહારાષ્ટ્રમાં પણ સ્થિતિ ગંભીર છે અને ત્યાં 78 ટકા ઓછો વરસાદ નોંધાયો છે. આ આંકડાઓ દર્શાવે છે કે ચોમાસાની ધીમી ગતિના કારણે અનેક રાજ્યોમાં વરસાદની ભારે અછત સર્જાઈ રહી છે.
