જૂન મહિનો અડધો વીતી ગયો હોવા છતાં જ્યાં ધોધમાર વરસાદની અપેક્ષા હતી, ત્યાં વાદળો તો દેખાઈ રહ્યા છે, પરંતુ વરસાદ વરસી રહ્યો નથી. ખેડૂતો આકાશ તરફ આશાભરી નજરે જોઈ રહ્યા છે અને હવામાન વૈજ્ઞાનિકો પણ ચોમાસાની ધીમી ગતિ પર સતત નજર રાખી રહ્યા છે.
4 જૂનથી 18 જૂન દરમિયાન દેશભરમાં સામાન્ય કરતાં લગભગ 41 ટકા ઓછો વરસાદ
ભારતીય હવામાન વિભાગ (IMD)ના જણાવ્યા અનુસાર 4 જૂનથી 18 જૂન દરમિયાન દેશભરમાં સામાન્ય કરતાં લગભગ 41 ટકા ઓછો વરસાદ નોંધાયો છે. આ સમયગાળા દરમિયાન જ્યાં સરેરાશ 72.2 મિલીમીટર વરસાદ થવો જોઈએ હતો, ત્યાં માત્ર 42.6 મિલીમીટર વરસાદ નોંધાયો છે.
વરસાદની સૌથી વધુ અછત મધ્ય ભારતમાં જોવા મળી
વરસાદની સૌથી વધુ અછત મધ્ય ભારતમાં જોવા મળી છે, જ્યાં સામાન્ય કરતાં લગભગ 67 ટકા ઓછો વરસાદ થયો છે. જ્યારે પૂર્વ અને ઉત્તર-પૂર્વ ભારતના વિસ્તારોમાં 42 ટકા, દક્ષિણ પ્રાયદ્વીપમાં 22 ટકા અને ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારતમાં 6 ટકા ઓછો વરસાદ નોંધાયો છે.
ચોમાસું હાલમાં મહારાષ્ટ્રના કેટલાક વિસ્તારોમાં અટકી ગયું છે
હવામાન વિભાગના જણાવ્યા અનુસાર ચોમાસું હાલમાં મહારાષ્ટ્રના કેટલાક વિસ્તારોમાં અટકી ગયું છે. કોંકણ અને મધ્ય મહારાષ્ટ્ર જેવા વિસ્તારોમાં છેલ્લા ઘણા દિવસોથી ચોમાસાની આગળ વધવાની પ્રક્રિયા સ્થગિત થઈ ગઈ છે. આવી સ્થિતિમાં સવાલ ઉદ્ભવે છે કે આખરે ચોમાસાની ગતિ કેમ ધીમી પડી ગઈ છે?
ચોમાસાની ગતિ પર અસર પડી
હવામાન નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે તેના પાછળ અનેક મહત્વપૂર્ણ હવામાનીય કારણો જવાબદાર છે. અરબી સમુદ્રમાંથી ભેજવાળા પવનોનું ઓછું પ્રમાણ, દક્ષિણ-પશ્ચિમ પવનોની નબળાઈ, બંગાળની ખાડી અને અરબી સમુદ્રમાં મજબૂત નીચા દબાણની સિસ્ટમોનો અભાવ તેમજ અન્ય હવામાન પરિબળોના કારણે ચોમાસાની ગતિ પર અસર પડી રહી છે. પરિણામે દેશના અનેક વિસ્તારોમાં વરસાદની રાહ વધુ લાંબી બની રહી છે અને આગામી દિવસોમાં ચોમાસું ફરી ગતિ પકડે છે કે નહીં, તેના પર સૌની નજર ટકેલી છે.
અરબી સમુદ્રમાંથી આવતા ભેજયુક્ત અને તીવ્ર પવનોનો અભાવ
સૌથી મોટું કારણ અરબી સમુદ્રમાંથી આવતા ભેજયુક્ત અને તીવ્ર પવનોનો અભાવ છે. સામાન્ય રીતે આ પવનો ભારે માત્રામાં ભેજ લઈને આવે છે, જેના કારણે વાદળો ઝડપથી બને છે અને વરસાદનું પ્રમાણ વધે છે. પરંતુ આ વર્ષે પ્રશાંત મહાસાગરમાં વિકસતા અલ-નીનોના પ્રભાવને કારણે આ પ્રક્રિયા નબળી પડી છે. પરિણામે વરસાદ માટે જરૂરી ભેજ પૂરતી માત્રામાં ઉપલબ્ધ નથી.
અનેક વિસ્તારોમાં ભેજનો પ્રવાહ ઘટી ગયો
બીજું કારણ દક્ષિણ-પશ્ચિમ પવનોની નબળાઈ છે. અરબી સમુદ્ર ઉપરની નીચલા સ્તરના પવનો કમજોર થતાં મહારાષ્ટ્ર સહિત અનેક વિસ્તારોમાં ભેજનો પ્રવાહ ઘટી ગયો છે. બીજી તરફ ઉત્તર-પશ્ચિમ અને મધ્ય ભારતમાંથી આવતી સૂકી હવાઓ ભેજવાળા વિસ્તારોમાં પ્રવેશી રહી છે. આ હવાઓ વાદળોની રચનામાં અવરોધ ઉભો કરે છે, જેના કારણે વરસાદી પ્રવૃત્તિઓ ધીમી પડી ગઈ છે.
બંગાળની ખાડીમાં કોઈ મજબૂત લો-પ્રેશર સિસ્ટમ કે ચક્રવાતી પરિભ્રમણ સર્જાયું નથી
હાલ અરબી સમુદ્ર અને બંગાળની ખાડીમાં કોઈ મજબૂત લો-પ્રેશર સિસ્ટમ કે ચક્રવાતી પરિભ્રમણ સર્જાયું નથી. સામાન્ય રીતે આવી સિસ્ટમો ચોમાસાને વધુ સક્રિય બનાવે છે અને વરસાદનું પ્રમાણ વધારવામાં મદદરૂપ બને છે. પરંતુ હાલમાં આવી સ્થિતિ જોવા મળી રહી નથી.
ક્રોસ-ઇક્વેટોરિયલ ફ્લો પણ નબળો પડ્યો
આ ઉપરાંત ક્રોસ-ઇક્વેટોરિયલ ફ્લો પણ નબળો પડ્યો છે. પશ્ચિમ હિંદ મહાસાગર અને અરબી સમુદ્રમાંથી ભૂમધ્ય રેખા પાર કરીને આવતી પવનો ચોમાસા માટે ભેજનો મુખ્ય સ્ત્રોત ગણાય છે. જ્યારે આ પ્રવાહ કમજોર બને છે ત્યારે ચોમાસાની તાકાત પણ ઘટી જાય છે.
આગામી દિવસોમાં પરિસ્થિતિ ધીમે ધીમે બદલાઈ શકે છે
બીજું મહત્વનું કારણ મેડન-જુલિયન ઓસિલેશન (MJO) છે. આ એક એવી હવામાન પ્રણાલી છે જે દર 30થી 60 દિવસમાં હિંદ મહાસાગર વિસ્તાર ઉપરથી પસાર થાય છે અને વાદળો તથા વરસાદને પ્રોત્સાહન આપે છે. હાલમાં MJO નબળી સ્થિતિમાં છે અને હિંદ મહાસાગરથી દૂર સક્રિય હોવાથી વરસાદી સિસ્ટમોને જરૂરી ઊર્જા મળી રહી નથી.
હાલ માટે વરસાદમાં ઘટાડો જોવા મળી રહ્યો છે, પરંતુ હવામાન વિભાગનું માનવું છે કે આગામી દિવસોમાં પરિસ્થિતિ ધીમે ધીમે બદલાઈ શકે છે. જો અરબી સમુદ્ર અને બંગાળની ખાડીમાં નવી હવામાન પ્રણાલીઓ સક્રિય થશે તો ચોમાસું ફરી ગતિ પકડી શકે છે. ખેડૂતો અને સામાન્ય લોકો માટે હવે આગામી સપ્તાહનું હવામાન અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બની ગયું છે, કારણ કે સમગ્ર દેશની નજર હવે ફરી એકવાર વરસાદી વાદળો પર ટકી છે.
