અમેરિકાના વોશિંગ્ટનમાં સ્થિત સ્મિથસોનિયન નેશનલ મ્યુઝિયમ ઓફ એશિયન આર્ટે જાહેર કર્યું છે કે ચોલ અને વિજયનગર કાળની ત્રણ કિંમતી કાંસ્ય મૂર્તિઓ ભારત પરત લાવવામાં આવશે. આ મૂર્તિઓ તમિલનાડુના પ્રાચીન મંદિરોમાંથી ગેરકાયદેસર રીતે દાણચોરી કરીને વિદેશ લઈ જવાઈ હતી.
સંશોધન અને આર્કાઇવલ તપાસ
વિસ્તૃત સંશોધન અને આર્કાઇવલ તપાસ બાદ સ્પષ્ટ થયું છે કે આ શિલ્પો ભારતીય કાયદાઓનું ઉલ્લંઘન કરીને દાયકાઓ પહેલા વિદેશમાં વેચવામાં આવ્યા હતા. આ સત્ય બહાર આવતા સંગ્રહાલયે નૈતિક અને કાયદેસર જવાબદારી સ્વીકારીને આ મૂર્તિઓ ભારતને પરત કરવાનો નિર્ણય લીધો છે.
તપાસમાં શું સામે આવ્યું?
- આ ત્રણ પ્રતિમાઓમાં સામેલ છે:
- શિવ નટરાજ – ચોલ કાળ (આશરે ઇ.સ. 990)
- સોમસ્કંદ મૂર્તિ – ચોલ કાળ (12મી સદી)
- પરવાઈ સાથે સંત સુંદરાર – વિજયનગર કાળ (16મી સદી)
- આ મૂર્તિઓ દક્ષિણ ભારતીય કાંસ્ય કાસ્ટિંગ કળાની ઉત્તમ નમૂનાઓ માનવામાં આવે છે. નેશનલ મ્યુઝિયમ ઓફ એશિયન આર્ટે આ શિલ્પોની ઉત્પત્તિ અને માલિકી ઇતિહાસની ખૂબ જ વિગતવાર તપાસ કરી હતી.
જૂના ફોટોગ્રાફ્સથી થયો મોટો ખુલાસો
2023માં, પોંડિચેરીમાં આવેલા ફ્રેન્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટના ફોટો આર્કાઇવ્સ સાથે સહયોગ કરીને સંશોધકોએ મહત્વપૂર્ણ પુરાવા શોધ્યા. 1956થી 1959 દરમિયાન લેવામાં આવેલા ફોટોગ્રાફ્સમાં આ મૂર્તિઓ તમિલનાડુના વિવિધ મંદિરોમાં સ્થાપિત હોવાનું સ્પષ્ટ દેખાયું. આ ફોટોગ્રાફ્સથી સાબિત થયું કે મૂર્તિઓ કાયદેસર રીતે વિદેશ લઈ જવામાં આવી નહોતી.
કઈ મૂર્તિ ક્યાંની હતી?
અહેવાલ મુજબ, શિવ નટરાજ મૂર્તિ તંજાવુર જિલ્લાના શ્રી ભાવ ઔષધેશ્વર મંદિરની હતી. તેનો ફોટો 1957માં લેવામાં આવ્યો હતો. આ પ્રતિમા બાદમાં 2002માં ન્યૂ યોર્કની ડોરિસ વેઇનર ગેલેરી મારફતે સ્મિથસોનિયન મ્યુઝિયમે ખરીદી હતી. સાથે તપાસમાં ખુલાસો થયો કે ગેલેરીએ ખોટા દસ્તાવેજો રજૂ કર્યા હતા. સોમસ્કંદ મૂર્તિ મન્નારકુડી તાલુકાના અલાથુર ગામના વિશ્વનાથ મંદિરમાંથી ચોરાઈ હતી. સંત સુંદરાર પરવાઈ સાથેની પ્રતિમા કલ્લાકુરુચી તાલુકાના વીરસોલાપુરમ ગામના શિવ મંદિરમાંથી ગેરકાયદેસર રીતે હટાવવામાં આવી હતી.
પ્રદર્શનમાં પણ રહેશે શિવ નટરાજ
સ્મિથસોનિયન મ્યુઝિયમે માત્ર મૂર્તિઓ પરત કરવાનો નિર્ણય જ લીધો નથી, પરંતુ શિવ નટરાજ પ્રતિમાની ચોરીથી લઈને ભારત પરત ફરવા સુધીની સમગ્ર કહાનીને એક વિશેષ પ્રદર્શન રૂપે રજૂ કરવાનો પણ નિર્ણય લીધો છે. આ પ્રતિમા લાંબા ગાળાની લોન પર “દક્ષિણ એશિયા, દક્ષિણપૂર્વ એશિયા અને હિમાલયમાં જ્ઞાનની કળા” નામના પ્રદર્શનમાં દર્શાવવામાં આવશે. ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (ASI) દ્વારા પણ આ તારણોની સમીક્ષા કરીને પુષ્ટિ કરવામાં આવી છે કે આ મૂર્તિઓ ભારતીય કાયદાઓનું ઉલ્લંઘન કરીને વિદેશ લઈ જવાઈ હતી. આ નિર્ણય માત્ર ત્રણ મૂર્તિઓની વાપસી નથી, પરંતુ ભારતની સાંસ્કૃતિક ઓળખ અને ધરોહરની વૈશ્વિક સ્વીકૃતિનો મોટો દાખલો છે.
આ પણ વાંચો : Baramati plane crash : ‘Oh Sh*t…’ – અજિત પવારના વિમાન ક્રેશ પહેલાં ક્રૂના છેલ્લાં શબ્દો, થરથરાવી દેતી વિગત સામે આવી
