યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ (US) અને ઈરાન વચ્ચે લાંબા સમયથી ચાલી રહેલો તણાવ તાજેતરમાં થયેલા શાંતિ કરાર (MOU) બાદ કંઈક અંશે શાંત પડ્યો હોય તેવું લાગી રહ્યું છે. જોકે, વૈશ્વિક રાજકારણમાં આ સ્થિરતા ક્યાં સુધી ટકશે તે અંગે હજુ પણ આશંકાઓ સેવાઈ રહી છે.
વૈશ્વિક સ્તરે ઊભો થતો મોટો પ્રશ્ન
આ પરિસ્થિતિ વચ્ચે સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ ઊભો થાય છે કે જો ભવિષ્યમાં આ શાંતિ કરાર તૂટે અથવા બંને દેશો વચ્ચે ફરીથી સંઘર્ષની સ્થિતિ પેદા થાય, તો શું આંતરરાષ્ટ્રીય ન્યાય અદાલત (ICJ) અથવા સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદ (UNSC) જેવી વૈશ્વિક સંસ્થાઓ આ મામલે મધ્યસ્થતા કે હસ્તક્ષેપ કરી શકે છે?
ICJની મર્યાદાઓ
આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાના નિષ્ણાતોના મતે, ઇન્ટરનેશનલ કોર્ટ ઓફ જસ્ટિસ (ICJ) ની ભૂમિકા મર્યાદિત હોઈ શકે છે. ICJ મુખ્યત્વે બે દેશો વચ્ચેના કાનૂની વિવાદો અને સંધિઓના ઉલ્લંઘન પર સુનાવણી કરે છે. ભૂતકાળમાં ઈરાને અમેરિકાના આર્થિક પ્રતિબંધો સામે ICJના દ્વાર ખખડાવ્યા છે અને કોર્ટે કાયદાકીય માર્ગદર્શન પણ આપ્યું છે. પરંતુ ICJ પાસે પોતાના નિર્ણયોને બળપૂર્વક લાગુ કરવાની સત્તા નથી. જો કોઈ પણ દેશ તેના આદેશનું પાલન ન કરે, તો કોર્ટ આ મામલો સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદને મોકલી શકે છે.
સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદની સત્તા
બીજી તરફ, સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદ (UNSC) પાસે આંતરરાષ્ટ્રીય શાંતિ અને સુરક્ષા જાળવી રાખવા માટે લશ્કરી પગલાં લેવા અને આર્થિક પ્રતિબંધો લાદવાની વ્યાપક સત્તાઓ છે. જો યુએસ-ઈરાન વિવાદ ફરી વકરે અને તે વૈશ્વિક શાંતિ માટે જોખમરૂપ બને, તો સુરક્ષા પરિષદ ચોક્કસપણે હસ્તક્ષેપ કરી શકે છે.
અમેરિકાનો 'વીટો પાવર' બનશે સૌથી મોટો અવરોધ?
પરંતુ અહીં પણ એક મોટો કાનૂની અને રાજકીય અવરોધ છે. અમેરિકા સુરક્ષા પરિષદના પાંચ કાયમી સભ્યોમાંથી એક છે અને તેની પાસે 'વીટો પાવર' (Veto Power) છે. આનો અર્થ એ થાય કે જો સુરક્ષા પરિષદ અમેરિકા વિરુદ્ધ કોઈ પણ પ્રસ્તાવ કે સખત પગલાં લેવાનો પ્રયાસ કરે, તો અમેરિકા પોતાના વીટોનો ઉપયોગ કરીને તે પ્રસ્તાવને તુરંત જ રદ કરી શકે છે. આ જ કારણોસર ઘણી વખત વૈશ્વિક સંસ્થાઓ શક્તિશાળી દેશો સામે લાચાર સાબિત થાય છે.
અંતિમ નિષ્કર્ષ: વાટાઘાટો જ એકમાત્ર રસ્તો
જો યુએસ-ઈરાન શાંતિ કરાર ભવિષ્યમાં જોખમમાં મુકાશે, તો વૈશ્વિક સંસ્થાઓ દબાણ અને મધ્યસ્થતાના પ્રયાસો ચોક્કસ કરશે, પરંતુ વાસ્તવિક શાંતિ બંને દેશોની રાજદ્વારી ઇચ્છાશક્તિ અને કરાર પ્રત્યેની વફાદારી પર જ નિર્ભર રહેશે. વૈશ્વિક કાયદા માત્ર નૈતિક દબાણ લાવી શકે છે, પરંતુ અંતિમ ઉકેલ દ્વિપક્ષીય વાટાઘાટોથી જ શક્ય બનશે.
આ પણ વાંચો:Karachiમાં આતંકી હુમલાથી ધ્રૂજ્યું પાકિસ્તાન, ભારત અને અફઘાનિસ્તાન પર લાગ્યો આરોપ
